શ્રવણ નક્ષત્ર ફળ

શ્રવણ નક્ષત્ર — વિસ્તાર અને મૂળ સ્વરૂપ

શ્રવણ મકર રાશિમાં 10°00'થી 23°20' સુધીના ભાગમાં આખેઆખું બેસે છે. સ્વામી ચંદ્ર, દેવતા વિષ્ણુ અને પ્રતીક ત્રણ પગલાં કે કાન. નામમાં જ આ નક્ષત્રનું કામ છે — શ્રવણ એટલે સાંભળવું. ભારતીય પરંપરામાં જ્ઞાન આંખે નહીં પણ કાને મેળવાય છે; 'શ્રુતિ' શબ્દ જ એમાંથી આવ્યો. વિષ્ણુનાં ત્રણ પગલાં વ્યાપ્તિ બતાવે છે. ચંદ્રનાં ત્રણ નક્ષત્રોમાં ભેદ આ છે: રોહિણીનો ચંદ્ર ભોગ કરે છે, હસ્તનો ચંદ્ર ઘડે છે અને શ્રવણનો ચંદ્ર સાંભળે છે તથા યાદ રાખે છે. મકર શનિની રાશિ હોવાથી આ સાંભળવાને શિસ્ત અને લાંબા સ્મરણની જોડ મળે છે — એટલે જ શ્રવણ જાતકો ઉત્તમ વિદ્યાર્થી, અનુવાદક અને સલાહકાર બને છે.

પ્રથમ પાદથી ચતુર્થ પાદ — ખરો ભેદ

ચારેય પાદ મકરમાં, નવાંશ મેષ-વૃષભ-મિથુન-કર્ક. પ્રથમ પાદ મેષ નવાંશમાં; મંગળને કારણે સાંભળેલાનું તરત કૃતિમાં રૂપાંતર, ધગશ અને સ્પર્ધાત્મકતા. બીજો પાદ વૃષભ નવાંશમાં; શુક્રને કારણે સંગીત, સ્વરની સૂઝ અને આર્થિક સ્થિરતાની ખેંચ — શ્રવણનો સૌથી કલાત્મક પાદ. ત્રીજો પાદ મિથુન નવાંશમાં; બુધને કારણે ભાષા, અનુવાદ, માધ્યમો અને ભણાવવાની ક્ષમતા સૌથી વધુ. ચોથો પાદ કર્ક નવાંશમાં; ચંદ્ર પર ચંદ્ર, નક્ષત્રસ્વામી અને નવાંશસ્વામી એક જ — અહીંનો જાતક અત્યંત શ્રદ્ધાળુ, ભાવનાપ્રધાન અને સેવાભાવી હોય છે. પ્રથમ પાદનો જાતક સાંભળીને તરત દોડે છે, ચતુર્થ પાદનો સાંભળીને મનમાં સંઘરે છે.

ગણ, યોનિ, નાડી અને વર્ણ — વ્યવહારમાં

ગણ દેવ, યોનિ વાનર એટલે વાંદરો (માદા), નાડી અંત્ય અને મકર રાશિને કારણે વર્ણ વૈશ્ય. વાનર યોનિનો વૈરી મેષ યોનિ — એટલે કૃત્તિકા અને પુષ્ય સાથે યોનિમેલન નબળું; પૂર્વાષાઢા પણ વાનર યોનિનું હોવાથી એ જોડી ઉત્તમ. અંત્ય નાડીને કારણે કૃત્તિકા, રોહિણી, આશ્લેષા, મઘા, સ્વાતિ, વિશાખા, ઉત્તરાષાઢા, રેવતી સાથે નાડીદોષ આવે છે. દેવગણ અને વિષ્ણુના દેવત્વને કારણે શ્રવણ જાતકોની છબી નરમ અને વિશ્વસનીય રહે છે.

વિંશોત્તરી દશાનો આરંભ

શ્રવણ પર જન્મ થાય તો દસ વર્ષની ચંદ્ર મહાદશાથી જીવન શરૂ થાય છે. રોહિણી અને હસ્તનો દશારંભ પણ ચંદ્રનો જ, પણ અહીં રાશિ મકર — શનિની — હોવાથી બાળપણમાં જ જવાબદારીનું ભાન આવે છે અને કુટુંબની અપેક્ષા વધે છે. એ પૂરી થતાં સાત વર્ષની મંગળ મહાદશા આવે છે અને ત્યાં ધમાલ શરૂ થાય છે. શ્રવણ જાતકોની ખરી ભરતી પછીની રાહુ અને ગુરુ દશામાં દેખાય છે, કારણ કે ત્યાં સુધીમાં એમનું સાંભળી-શીખીને ભેગું કરેલું જ્ઞાન પાકું થઈ ગયું હોય છે.

વ્યવસાયની દિશા

કાનના પ્રતીકને કારણે ભાષાશાસ્ત્ર, અનુવાદ, ધ્વનિમુદ્રણ, સંગીત, શ્રવણોપચાર અને પ્રસારમાધ્યમો સીધાં અનુકૂળ. વિષ્ણુના દેવત્વને કારણે શિક્ષણ, કાઉન્સેલિંગ, કથા-પ્રવચન અને ધર્મશાસ્ત્ર પણ ફાવે. મકર રાશિને કારણે વહીવટ, વીમો, બેન્કિંગ અને લાંબા ગાળાનું રોકાણ પણ સ્થિર સફળતા આપે છે. સાંભળીને સમજવાનું કામ જ્યાં જોઈએ ત્યાં આ જાતકો અતુલનીય ઠરે છે.

લગ્ન અને જીવનસાથી

શ્રવણ જાતકો સાથીનું સાંભળે છે, પણ બીજાનું સાંભળીને મત બાંધવાની ટેવ અફવાનો ભોગ બનાવે છે; ગૃહસ્થજીવનમાં આ ટાળવું. સ્પષ્ટ બોલનારો અને વિશ્વસનીય સાથી એમને પૂરક. વાનર–મેષ યોનિવૈર અને અંત્ય નાડીનો દોષ ગુણ મિલાનમાં જોવા; મકર રાશિ હોવાથી શનિના સ્થાન અને પનોતીનો વિચાર પણ કરવો.

પ્રકૃતિ અને દિનચર્યા

મકર રાશિ ઘૂંટણ અને સાંધા સાથે જોડાયેલી; ઉપરાંત આ નક્ષત્રમાં કાન અને શ્રવણશક્તિ પર ખાસ ધ્યાન રાખવું. મોટા અવાજનું સંગીત, ઠંડી અને લાંબો સમય બેસી રહેવું ટાળવું. નિયમિત કસરત, તેલમાલિશ અને પૂરતો તડકો ઉપયોગી. કાનની કોઈ પણ ફરિયાદ અવગણવી નહીં — તબીબી સલાહ લેવી.

ગુજરાતમાં પ્રચલિત ઉપાસના

શ્રવણના સ્વભાવ સાથે ગુજરાતમાં બરાબર બેસતું સ્થાન એટલે ભરૂચ પાસે નર્મદા કિનારે આવેલું શુક્લતીર્થ — જ્યાં કારતકી પૂનમે મેળો ભરાય છે અને જ્યાં ભાગવત કથાના શ્રવણની પરંપરા સદીઓ જૂની છે. કથા સાંભળીને જ્ઞાન મેળવવું એ જ શ્રવણભક્તિ છે. આ જાતકો માટે નિયમિત કથા-શ્રવણ, નર્મદા સ્નાન અને શ્રાવણ માસમાં વિષ્ણુસહસ્રનામનો પાઠ સૌથી સુસંગત ઉપાય. ચંદ્ર માટે સોમવારે દૂધનું દાન પણ પ્રચલિત છે.