🪐 નવગ્રહ — નવ ગ્રહોની સંપૂર્ણ માહિતી

ભારતીય જ્યોતિષમાં નવગ્રહ એટલે સૂર્ય, ચંદ્ર, મંગળ, બુધ, ગુરુ, શુક્ર, શનિ, રાહુ અને કેતુ — આ નવ. તેમાં સૂર્ય તારો છે અને ચંદ્ર ઉપગ્રહ, જ્યારે રાહુ અને કેતુ ખરેખર ગોળા નથી પણ ચંદ્રની કક્ષા અને સૂર્યના ભાસમાન માર્ગના છેદબિંદુ છે — એટલે તેમને છાયાગ્રહ કહે છે. આધુનિક ખગોળના યુરેનસ, નેપ્ચ્યુન અને પ્લુટો પરંપરાગત ફળજ્યોતિષમાં વપરાતા નથી.

દરેક ગ્રહ કેટલાક વિષયોનો કારક હોય છે — સૂર્ય આત્માનો, ચંદ્ર મનનો, મંગળ પરાક્રમનો, બુધ બુદ્ધિનો, ગુરુ જ્ઞાનનો, શુક્ર સુખનો, શનિ કર્મનો, રાહુ માયાનો અને કેતુ મોક્ષનો. કુંડળી વાંચતી વખતે કોઈ ગ્રહ એકલો જોવાતો નથી; તે કઈ રાશિમાં છે, કયા ભાવનો સ્વામી છે, તેના પર કોની દૃષ્ટિ છે અને તે અસ્ત કે વક્રી છે કે નહીં — આ બધાનો સાથે વિચાર કરવો પડે છે.

ગ્રહનું બળ નક્કી કરવાની ચોક્કસ કસોટીઓ છે. ઉચ્ચ રાશિમાં ગ્રહ સૌથી બળવાન, નીચ રાશિમાં સૌથી નબળો અને પોતાની રાશિમાં સ્થિર ગણાય. આ ઉપરાંત દિગ્બળ — એટલે અમુક ભાવમાં મળતું દિશાબળ — અલગ વિચાર છે: સૂર્ય અને મંગળને દસમા, ચંદ્ર અને શુક્રને ચોથા, બુધ અને ગુરુને પહેલા તથા શનિને સાતમા ભાવમાં દિગ્બળ મળે છે.

દૃષ્ટિના નિયમો પણ ગ્રહ પ્રમાણે જુદા. બધા ગ્રહ સાતમા સ્થાન પર દૃષ્ટિ નાખે છે; આ ઉપરાંત મંગળને ચોથી અને આઠમી, ગુરુને પાંચમી અને નવમી તથા શનિને ત્રીજી અને દસમી વિશેષ દૃષ્ટિ હોય છે. રાહુ-કેતુને ગુરુની જેમ પાંચમી, સાતમી અને નવમી દૃષ્ટિ માનવાની પદ્ધતિ છે.

કાળગણના માટે વિંશોત્તરી મહાદશા પદ્ધતિ વપરાય છે. નવ ગ્રહોની દશાનો સરવાળો ૧૨૦ વર્ષ થાય છે — કેતુ ૭, શુક્ર ૨૦, સૂર્ય ૬, ચંદ્ર ૧૦, મંગળ ૭, રાહુ ૧૮, ગુરુ ૧૬, શનિ ૧૯ અને બુધ ૧૭. જન્મ સમયનો ચંદ્ર કયા નક્ષત્રમાં હતો તેના પરથી પહેલી દશા કઈ તે નક્કી થાય છે. જીવનના મોટા તબક્કા આ દશાક્રમ પરથી જ કહેવાય છે.

ઉપાયોની બાબતમાં ગુજરાતમાં દરેક ગ્રહની પોતાની પરંપરા છે — શનિ માટે સાળંગપુર, ગુરુ માટે પોરબંદરનું સુદામા મંદિર અને ગિરનાર, શુક્ર માટે અંબાજી-ચોટીલા, સૂર્ય માટે મોઢેરા અને કેતુ માટે ભાલકા તીર્થ. પણ એક ચેતવણી હંમેશાં અપાય છે: રત્ન એ ઉપાય સૌથી છેલ્લે આવે છે. મંત્રજપ, દાન અને વર્તનમાં ફેરફાર — આ ત્રણ તબક્કા વટાવ્યા વગર અને આખી કુંડળી જોયા વગર કોઈ પણ રત્ન ન પહેરવું.