☀️ નવગ્રહ — સૂર્ય

સૂર્ય નવગ્રહનો રાજા અને આત્માનો કારક. વ્યક્તિનો મૂળ સ્વભાવ, સ્વમાન, દુનિયા સામે ટકી રહેવાની તાકાત અને પિતા સાથેનો સંબંધ — આ બધાનો નિર્દેશ સૂર્ય પરથી થાય છે.

સૂર્યની એક ખાસિયત બીજા કોઈ ગ્રહને લાગુ પડતી નથી — તે કદી વક્રી થતો નથી. બાકીના બધા ગ્રહો આગળ-પાછળ સરકે છે, સૂર્ય માત્ર એક જ દિશામાં, દિવસે આશરે એક અંશ અને મહિને એક રાશિ એવી ચોક્કસ ગતિએ ચાલે છે. તેની બીજી બાજુ એ કે સૂર્યની બહુ નજીક આવેલો કોઈ પણ ગ્રહ અસ્ત થાય છે અને તેનું ફળ ઘટે છે; કુંડળી જોતી વખતે આ તપાસ સૌથી પહેલાં કરવી પડે.

ભાવ પ્રમાણે સૂર્યનું ફળ બદલાય છે. દસમા ભાવમાં તેને દિગ્બળ મળે છે — ત્યાં તે સૌથી અસરકારક બને છે અને ધંધા-નોકરીમાં નામ અપાવે છે. ત્રીજા, છઠ્ઠા, દસમા અને અગિયારમા આ ઉપચયસ્થાનોમાં સૂર્ય શત્રુ પર જીત અપાવે છે; ચોથા અને બારમા ભાવમાં તેનું તેજ ગૂંગળાય છે. અહીં એક શાસ્ત્રવચન બરાબર લાગુ પડે છે — ‘કારકો ભાવો નાશાય’: સૂર્ય પિતાનો કારક હોવા છતાં નવમા એટલે પિતૃસ્થાનમાં જ બેસે તો પિતૃસુખમાં ઊણપ આવે એવું પરંપરા કહે છે. સૂર્ય-રાહુ યુતિને ગ્રહણ યોગ કહેવાય છે.

સૂર્ય સિંહ રાશિનો એકમાત્ર સ્વામી છે — બાકીના બધા ગ્રહોને બબ્બે રાશિ છે, જ્યારે સૂર્ય અને ચંદ્રને એક-એક જ. મેષ રાશિમાં દસ અંશે તે પરમોચ્ચ થાય છે અને તુલા રાશિમાં એ જ અંશે નીચનો. સિંહ રાશિના શૂન્યથી વીસ અંશ તેનું મૂળત્રિકોણ.

ચંદ્ર, મંગળ અને ગુરુ તેના મિત્ર, શુક્ર અને શનિ શત્રુ તથા બુધ સમ. દૃષ્ટિ માત્ર સાતમી. કૃત્તિકા, ઉત્તરા ફાલ્ગુની અને ઉત્તરાષાઢા તેનાં નક્ષત્રો — ત્રણેય બબ્બે રાશિ પર પથરાયેલાં છે, એ નોંધવા જેવું છે. સૂર્ય મકર રાશિમાં પ્રવેશે ત્યારે ઉત્તરાયણ શરૂ થાય અને ગુજરાતમાં પતંગોત્સવ ઊજવાય; કર્કમાં પ્રવેશ એટલે દક્ષિણાયન. કુંડળીમાં સૂર્ય-બુધ યુતિ થાય તો બુધાદિત્ય યોગ બને છે, જે બુદ્ધિ અને લેખનકૌશલ્ય આપે છે.

વિંશોત્તરી પદ્ધતિમાં સૂર્યની મહાદશા છ વર્ષની — નવ ગ્રહોમાં સૌથી ટૂંકી. ક્રમમાં તે શુક્રની વીસ વર્ષની દશા પછી આવે છે, અને આ બદલાવ સ્પષ્ટ વર્તાય એટલો મોટો હોય છે: શુક્રની દશાનાં સુખસગવડનાં વર્ષો પૂરાં થઈને અચાનક જવાબદારી, ઓળખ અને સાબિત કરી બતાવવાનો સમય આવે છે.

સૂર્યની દશા ઓછાં વર્ષોની હોવા છતાં ઓળખ ઘડનારી હોય છે. આ ગાળામાં નોકરીમાં બઢતી, સરકારી કામ પાર પડવું, પિતાની મિલકતના વ્યવહાર અને જાહેર જીવનમાં નામ થવું — આવા અનુભવ થાય છે. સૂર્ય કુંડળીમાં નબળો કે નીચનો હોય તો આ જ છ વર્ષમાં ઉપરીઓ સાથે સંઘર્ષ, આંખ અને હૃદયની તકલીફ તથા પિતાની તબિયતની ચિંતા સામે આવે છે. સૂર્ય-સૂર્ય અંતરદશાના પહેલા સાડા ત્રણ મહિના આખી દશાનો સૂર નક્કી કરે છે.

ગુજરાતમાં સૂર્ય-ઉપાસનાનું મુખ્ય સ્થાન એટલે મહેસાણા જિલ્લાનું મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર. સોલંકી રાજા ભીમદેવ પહેલાના સમયનું આ અગિયારમી સદીનું મંદિર ભારતનાં ગણ્યાગાંઠ્યાં સૂર્યમંદિરોમાં ગણાય છે. અહીંની ખાસિયત એ કે ગર્ભગૃહમાં આજે મૂર્તિ નથી — મહમૂદ ગઝનવીના આક્રમણ પછી પૂજા બંધ થઈ — છતાં સ્થાપત્ય એવું છે કે વિષુવના દિવસે સૂર્યનું પહેલું કિરણ સીધું ગર્ભગૃહ સુધી પહોંચે.

રવિવારનું વ્રત, તાંબાના પાત્રમાંથી સૂર્યને અર્ઘ્ય, આદિત્યહૃદય સ્તોત્રનો પાઠ અને સૂર્યનમસ્કાર — આ સૂર્યબળ વધારનારા નિત્ય ઉપાય. મહા સુદ સાતમની રથસપ્તમી સૂર્યપૂજાનો મુખ્ય દિવસ ગણાય છે. ઘઉં, ગોળ અને તાંબાનું દાન સૂચવાય છે. માણેક સૂર્યનું રત્ન છે, પણ તે સિંહ કે મેષ લગ્નને જ મોટે ભાગે કામ લાગે છે.