⚫ નવગ્રહ — શનિ

શનિ કર્મનો કારક — પરિશ્રમ, ધીરજ, ન્યાય, વૈરાગ્ય અને આયુષ્યનો અધિપતિ. નોકર, મજૂર, લોખંડ, તેલ, જૂનાં મકાન, હાડકાં અને સાંધા પણ તેના જ વિષય. શનિ ક્રૂર નથી, કઠોર છે; કરેલા કર્મનું ફળ ચોકસાઈથી પાછું આપનારો ન્યાયાધીશ ગણીને જ્યોતિષશાસ્ત્ર તેની સામે જુએ છે.

શનિની મૂળ ખાસિયત તેની ગતિમાં છે — નવગ્રહમાં તે સૌથી ધીમો. એક રાશિમાં આશરે અઢી વર્ષ અને આખું રાશિચક્ર પૂરું કરતાં લગભગ ત્રીસ વર્ષ. એટલે જ તેનાં પરિણામ મહિનાઓનાં નહીં, વર્ષોનાં હોય છે. પનોતી — ચંદ્રરાશિથી બારમી, પહેલી અને બીજી રાશિમાંથી પસાર થતો શનિ — આ ધીમી ગતિને કારણે જ સાડા સાત વર્ષની ભરાય છે, અને ચોથા કે આઠમા સ્થાનના શનિને ઢૈયો કહે છે.

શનિને સાતમા ભાવમાં દિગ્બળ મળે છે — ભાગીદારી, કરાર અને લાંબા સંબંધ ટકાવવાની જવાબદારી એ જ તેની જગ્યા. ત્રીજા, છઠ્ઠા અને અગિયારમા ઉપચયસ્થાનોમાં શનિ સૌથી સારું ફળ આપે છે; ત્યાંનો શનિ ઉંમર સાથે વધતી પ્રગતિ બતાવે છે. લગ્નમાં શનિ હોય તો દીર્ઘાયુ પણ નાનપણમાં કષ્ટ. અહીં પણ ‘કારકો ભાવો નાશાય’ લાગુ પડે છે — શનિ આયુષ્યનો કારક હોવા છતાં આઠમા એટલે આયુષ્યસ્થાનમાં બેસે તો આયુર્બળનો અલગ વિચાર કરવો પડે.

શનિ મકર અને કુંભ રાશિનો સ્વામી. તુલા રાશિમાં વીસ અંશે તે ઉચ્ચનો થાય છે અને મેષમાં એ જ અંશે નીચનો. કુંભ રાશિના શૂન્યથી વીસ અંશ તેનું મૂળત્રિકોણ.

શનિને સાતમી ઉપરાંત ત્રીજી અને દસમી વિશેષ દૃષ્ટિ છે. ત્રીજી દૃષ્ટિ સૌમ્ય અને પરિશ્રમનું ફળ આપનારી, જ્યારે દસમી દૃષ્ટિ કામની જગ્યાએ દબાણ લાવનારી ગણાય છે. બુધ અને શુક્ર તેના મિત્ર; સૂર્ય, ચંદ્ર અને મંગળ શત્રુ; ગુરુ સમ. પુષ્ય, અનુરાધા અને ઉત્તરા ભાદ્રપદા તેનાં નક્ષત્રો. શનિ દર વર્ષે આશરે સાડા ચાર મહિના વક્રી થાય છે. સૂર્ય અને છાયાનો પુત્ર એવી તેની પૌરાણિક ઓળખ — એટલે જ સૂર્ય-શનિ પિતા-પુત્ર હોવા છતાં શત્રુ ગણાય છે, જે નવગ્રહનો સૌથી બોલકો વિરોધાભાસ છે.

શનિની મહાદશા ઓગણીસ વર્ષની અને તે ગુરુનાં સોળ વર્ષ પછી આવે છે. ગુરુની દશાની મોકળાશ પછી શનિની દશા અચાનક શિસ્ત, જવાબદારી અને હિસાબ માંગવા લાગે છે — વિંશોત્તરીનો આ સૌથી આકરો બદલાવ ગણાય છે.

આ દશા નિષ્ફળતાની નથી, વિલંબની છે. કામ થાય છે, પણ ધાર્યા કરતાં મોડાં; અને જે મળે છે તે ટકે છે. આ ઓગણીસ વર્ષમાં નોકરીની સ્થિરતા, જમીન અને જૂનાં મકાનના વ્યવહાર, મજૂરો સાથે સંકળાયેલા ધંધા અને લાંબા ગાળાનું રોકાણ ફળદાયી નીવડે છે. શનિ-શનિનું પહેલું ત્રણ વર્ષનું અંતર આખી દશાનો સૂર નક્કી કરે છે અને એ જ સૌથી કસોટીભર્યું. મકર અને કુંભ લગ્નના જાતકોને શનિ યોગકારક હોવાથી આ દશા ઊલટાની પ્રગતિની નીવડે છે — આ અપવાદ ધ્યાનમાં લીધા વગર ‘શનિની દશા એટલે ખરાબ’ કહેવું ખોટું છે.

ગુજરાતમાં શનિની પીડામાંથી છુટકારા માટે સૌથી જાણીતું સ્થાન એટલે બોટાદ જિલ્લાનું સાળંગપુર — શ્રી કષ્ટભંજન દેવ હનુમાનજી. અહીંની મૂર્તિ આખા દેશમાં અનોખી છે: હનુમાનજીના ચરણમાં શનિદેવ સ્ત્રીરૂપે દર્શાવાયા છે, જે ‘કષ્ટભંજન’ નામનો સીધો અર્થ સમજાવે છે. પનોતી કે ઢૈયો ચાલતો હોય તેવા લોકો ખાસ શનિવારે અહીં આવે છે.

શનિવારે હનુમાનજીને તેલ ચઢાવવું, પીપળાની પ્રદક્ષિણા અને જળ, તલ, અડદ, કાળું વસ્ત્ર અને લોખંડનું દાન, શનિ સ્તોત્રનો પાઠ અને મજૂરી કરનારાઓને સમયસર મહેનતાણું આપવું — આ ઉપાય કહેવાય છે. છેલ્લો ઉપાય સૌથી અસરકારક મનાય છે. શનિવારે આવતી અમાસ — શનિ અમાસ — વર્ષનો મુખ્ય દિવસ. નીલમ શનિનું રત્ન છે, પણ સૌથી જોખમી પણ એ જ — ત્રણ દિવસ ઓશીકા નીચે રાખીને ચકાસ્યા પછી જ પહેરવું.