💚 નવગ્રહ — બુધ

બુધ બુદ્ધિ, વાણી, ગણિત અને વેપારનો કારક. લેખન, હિસાબ, કરાર, દલાલી, ચામડી અને જ્ઞાનતંતુ — આ વિષયો પણ તેની પાસે આવે છે. સંબંધોમાં તે મામાનો કારક ગણાય છે.

બુધની બે ખાસિયતો તેને જુદો પાડે છે. પહેલી — તે તટસ્થ ગ્રહ છે; જે ગ્રહ સાથે બેસે તેનો સ્વભાવ ઉપાડી લે છે. શુભગ્રહ સાથે હોય તો શુભ, પાપગ્રહ સાથે હોય તો પાપ. બીજી — બુધ સૂર્યની સૌથી નજીક ફરે છે, એટલે તે સૂર્યથી ક્યારેય અઠ્ઠાવીસ અંશથી દૂર જતો નથી અને વારંવાર અસ્ત થાય છે. કુંડળીમાં બુધ અસ્ત હોવો દુર્લભ નથી; એવા સમયે તેનું ફળ ઘટે એમ માની લેતાં પહેલાં તે ઉચ્ચનો કે સ્વગૃહી છે કે નહીં તે જોવું પડે.

બુધને લગ્ન એટલે પહેલા ભાવમાં દિગ્બળ મળે છે — ત્યાંનો બુધ હાજરજવાબી, રમૂજી અને ઉંમર કરતાં યુવાન દેખાય એવું વ્યક્તિત્વ આપે છે. બીજા ભાવનો બુધ વક્તૃત્વ અને હિસાબની પાકી સમજ, પાંચમાનો બુધ ગણિત-તર્કમાં નિપુણતા અને દસમાનો બુધ વેપારમાં સફળતા આપે છે. છઠ્ઠા અને બારમા ભાવનો બુધ કાગળોમાં ભૂલ, દેવાની ગૂંચ અને જ્ઞાનતંતુની ફરિયાદો બતાવે છે.

બુધ મિથુન અને કન્યા રાશિનો સ્વામી. અહીં એક વાત માત્ર બુધ સાથે જ બને છે — તે કન્યા એટલે પોતાની જ રાશિમાં ઉચ્ચનો થાય છે, પંદર અંશે. નવગ્રહમાં બીજા કોઈ ગ્રહનું આવું નથી. મીન રાશિમાં તે નીચનો અને કન્યાના સોળથી વીસ અંશ મૂળત્રિકોણ.

સૂર્ય અને શુક્ર તેના મિત્ર, ચંદ્ર શત્રુ અને બાકીના સમ. દૃષ્ટિ માત્ર સાતમી. આશ્લેષા, જ્યેષ્ઠા અને રેવતી તેનાં નક્ષત્રો — ત્રણેય રાશિના છેડે આવતાં ગંડાંત નક્ષત્રો, એ યોગાનુયોગ નોંધવા જેવો છે. બુધ એક રાશિમાં આશરે ત્રણ અઠવાડિયાં રહે છે, પણ વર્ષમાં ત્રણ વાર લગભગ ત્રણ અઠવાડિયાં વક્રી થાય છે; એ ગાળામાં કરાર, નવા ધંધાની શરૂઆત અને મહત્ત્વના દસ્તાવેજ બાબતે સાવધાની સૂચવાય છે.

બુધની મહાદશા સત્તર વર્ષની અને તે શનિની ઓગણીસ વર્ષની દશા પછી આવે છે — એટલે વિંશોત્તરી ચક્રની છેલ્લી દશા. શનિના કઠોર ગાળા પછી આવતી આ દશા ઘણાને છુટકારા જેવી લાગે છે; મગજ ફરી ચાલવા લાગે છે અને અટકેલાં કામ પાટે ચઢે છે.

આ સત્તર વર્ષમાં અભ્યાસ, પરીક્ષા, લેખન, પ્રકાશન, વેપાર, દલાલી, બેન્કિંગ અને ટેક્નોલોજી — આ ક્ષેત્રોમાં પ્રગતિ દેખાય છે. વેપારીઓ માટે આ સૌથી અનુકૂળ દશા ગણાય છે, અને ગુજરાતના વેપારી સમાજમાં બુધની દશાનું મહત્ત્વ ખાસ કહેવાય છે. બુધ નબળો કે પાપપીડિત હોય તો આ જ ગાળામાં કરારની ભૂલો, ગેરસમજથી તૂટેલા સંબંધો, દેવાની ગૂંચ અને જ્ઞાનતંતુની ફરિયાદો સામે આવે છે.

બુધ વિદ્યા અને વાણીનો કારક હોવાથી આ ગ્રહ માટે ગુજરાતનું સ્થાન અલગ પ્રકારનું છે — પાટણ. સોલંકીકાળની આ રાજધાનીમાં હેમચંદ્રાચાર્યે ‘સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન’ રચ્યું, જે ગુજરાતી ભાષાના મૂળ સુધી પહોંચતું પહેલું વ્યાકરણ ગણાય છે. ત્યાંનું હેમચંદ્રાચાર્ય જ્ઞાનમંદિર અને હસ્તપ્રત ભંડારો આજે પણ સચવાયેલા છે, અને પાસે જ યુનેસ્કો વારસાસ્થળ રાણકી વાવ છે.

બુધવારે વિષ્ણુદર્શન, તુલસીને જળ, લીલા વસ્ત્રનો ઉપયોગ અને મગની દાળનું દાન — આ બુધબળ વધારનારા ઉપાય. વિદ્યાર્થીઓને ચોપડા-પુસ્તકો આપવાં અને પુસ્તકાલયને દાન કરવું એ આ ગ્રહ માટે ખાસ સૂચવાયેલો ઉપાય છે. પન્ના બુધનું રત્ન; મિથુન અને કન્યા લગ્નને તે કામ લાગે છે, પણ બુધ અસ્ત હોય તો રત્ન કરતાં મંત્રજપ વધુ અસરકારક નીવડે છે.