🌙 નવગ્રહ — ચંદ્ર

ચંદ્ર મનનો કારક અને માતાનો કારક. ભારતીય જ્યોતિષમાં જન્મરાશિ અને જન્મનક્ષત્ર ચંદ્રની સ્થિતિ પરથી જ નક્કી થાય છે — એટલે ‘તમારી રાશિ કઈ?’ એ સવાલનો જવાબ ખરેખર ચંદ્રની રાશિ હોય છે. રોજિંદું ફળજ્યોતિષ, વિંશોત્તરી દશાની શરૂઆત અને ગોચરના મોટા ભાગના વિચાર આ એક જ બિંદુ પર ઊભા છે.

ચંદ્ર નવગ્રહમાં સૌથી ઝડપી — એક રાશિમાં માંડ સવા બે દિવસ અને સત્તાવીસ નક્ષત્રો આશરે સત્તાવીસ દિવસમાં પૂરાં. તેનો વ્યવહારુ અર્થ એ કે જન્મસમયનો સહેજ ફરક પણ જન્મનક્ષત્ર બદલી શકે. ચંદ્રનું બળ તેના સ્થાન કરતાં પક્ષબળ પર નક્કી થાય છે — સુદ પક્ષનો વધતો ચંદ્ર બળવાન, વદ પક્ષનો ક્ષીણ ચંદ્ર નબળો.

ચંદ્રને ચોથા ભાવમાં દિગ્બળ મળે છે — ઘર, માતા અને મનની શાંતિ ત્રણેયનું સ્થાન એ જ હોવાથી આ યોગાનુયોગ નથી. પણ અહીં પણ ‘કારકો ભાવો નાશાય’ યાદ રાખવો પડે: ચંદ્ર માતૃકારક હોવા છતાં ચોથા ભાવમાં હોય તો માતાની તબિયતની ચિંતા વધે એવું ઘણા ગ્રંથો કહે છે. લગ્નમાં ચંદ્ર હોય તો વ્યક્તિત્વ કોમળ અને લોકાભિમુખ બને; છઠ્ઠા, આઠમા અને બારમા ભાવમાં હોય તો મનની અસ્વસ્થતા અને ઊંઘની ફરિયાદ વધે.

ચંદ્ર કર્ક રાશિનો સ્વામી છે અને વૃષભમાં ત્રણ અંશે ઉચ્ચનો તથા વૃશ્ચિકમાં એ જ અંશે નીચનો થાય છે. વૃષભ રાશિના ચારથી ત્રીસ અંશ તેનું મૂળત્રિકોણ. સૂર્ય અને બુધ તેના મિત્ર અને ચંદ્રને કોઈ શત્રુ નથી — નવગ્રહમાં આ છૂટ માત્ર તેને જ છે.

રોહિણી, હસ્ત અને શ્રવણ તેનાં નક્ષત્રો. ચંદ્રની આસપાસ બનતા યોગ અલગથી જોવા પડે છે: ચંદ્રથી બીજા સ્થાને ગ્રહ હોય તો સુનફા, બારમા સ્થાને હોય તો અનફા, બંને બાજુ હોય તો દુરુધરા યોગ, અને બંને સ્થાન ખાલી હોય તો કેમદ્રુમ યોગ — જે એકલતા અને માનસિક અસ્થિરતા બતાવે છે. ચંદ્રથી છઠ્ઠા, સાતમા અને આઠમા સ્થાને શુભગ્રહ હોય તો અધિયોગ બને છે, જે પ્રતિષ્ઠા આપે છે.

ચંદ્રની મહાદશા દસ વર્ષની અને તે સૂર્યની છ વર્ષની દશા પછી તરત આવે છે. સૂર્યની દશા બહારની દુનિયા સંભાળવા મજબૂર કરે છે, જ્યારે ચંદ્રની દશા ઘર તરફ, માતા તરફ અને પોતાના મન તરફ વાળે છે — આ ફેરફાર ઘણાને સ્પષ્ટ વર્તાય છે.

આ દસ વર્ષમાં ઘર લેવું, માતા તરફથી મળતું સુખ કે તેની તબિયતની ચિંતા, પાણી સાથે જોડાયેલા ધંધા, પ્રવાસ અને લોકસંપર્કનાં કામ વધે છે. ચંદ્ર બળવાન હોય તો લોકપ્રિયતા અને મનની સ્થિરતા મળે છે; ક્ષીણ ચંદ્રની દશા ઊંઘની ફરિયાદ, નિરાશાના ઝાટકા અને નિર્ણયમાં ચંચળતા બતાવે છે. સ્ત્રીઓની કુંડળીમાં ચંદ્રની દશા તબિયતની દૃષ્ટિએ પણ મહત્ત્વની ગણાય છે.

ચંદ્રની ઉપાસના શિવની અને ગુજરાતમાં આ ગ્રહ માટે એક અનોખું સ્થાન છે — વડોદરા જિલ્લામાં કાવી-કંબોઈનું સ્તંભેશ્વર મહાદેવ. ખંભાતના અખાતના કિનારે આવેલું આ શિવલિંગ દિવસમાં બે વાર ભરતીના પાણીમાં સંપૂર્ણ ડૂબી જાય છે અને ઓટ આવતાં ફરી દેખાય છે. ભરતી-ઓટ ચંદ્રના જ ખેંચાણથી થાય છે, એટલે ચંદ્રગ્રહની ઉપાસના માટે આનાથી વધુ યોગ્ય સ્થાન ગુજરાતમાં બીજું નથી.

સોમવારનું વ્રત, શિવલિંગ પર દૂધનો અભિષેક, સફેદ વસ્ત્રનો ઉપયોગ અને પૂનમનું વ્રત — આ ચંદ્રબળ વધારનારા ઉપાય. ચોખા, દૂધ, સાકર અને ચાંદીનું દાન સૂચવાય છે. મોતી ચંદ્રનું રત્ન છે, પણ પહેરતાં પહેલાં જન્મ સમયનો ચંદ્ર વધતો હતો કે ક્ષીણ તે જોવું જરૂરી — ક્ષીણ ચંદ્ર માટે મોતી વધુ ઉપયોગી નીવડે છે. છતાં સૌથી અસરકારક ઉપાય શાસ્ત્ર કરતાં વ્યવહારનો છે: નિયમિત ઊંઘ, ધ્યાન અને માતાની પ્રત્યક્ષ સેવા.