આજની તિથિ — ત્રીજ

તિથિ પંચાંગનાં પાંચ અંગોમાંનું એક છે. એક ચાંદ્રમાસમાં 30 તિથિ હોય છે — સુદ (શુક્લ) પક્ષમાં 15 અને વદ (કૃષ્ણ) પક્ષમાં 15.

તિથિના પ્રકાર

તિથિઓને 5 વર્ગમાં વહેંચવામાં આવે છે: નંદા (1,6,11), ભદ્રા (2,7,12), જયા (3,8,13), રિક્તા (4,9,14), પૂર્ણા (5,10,15).

શુભ મુહૂર્ત પસંદ કરવા માટે પંચાંગમાં તિથિ જાણવી ખૂબ મહત્વની છે.

સૂર્ય અને ચંદ્ર વચ્ચેનું કોણીય અંતર બરાબર બાર અંશ વધે તેટલા સમયગાળાને એક તિથિ કહેવાય છે. અમાસ પછી ચંદ્ર સૂર્યથી દૂર ખસતો જાય છે અને દર બાર અંશે એક તિથિ પૂરી થાય છે. ત્રણસો સાઠ અંશ પૂરા થતાં ત્રીસ તિથિ પસાર થઈને એક ચાંદ્ર માસ પૂરો થાય છે.

તિથિ એ અંગ્રેજી તારીખનો પર્યાય નથી એ ખાસ યાદ રાખવું. ચંદ્રની કક્ષામાં ગતિ એકસરખી ન હોવાથી એક તિથિનો સમયગાળો આશરે ઓગણીસથી છવ્વીસ કલાક સુધી બદલાઈ શકે છે. તેથી જ એક જ તિથિ ક્યારેક બે તારીખ પર ફેલાય છે તો ક્યારેક એક જ દિવસમાં બે તિથિ બદલાઈ જાય છે. સૂર્યોદય વખતે જે તિથિ ચાલતી હોય તેને જ તે દિવસની તિથિ ગણવાની ગુજરાતી પંચાંગની પરંપરા છે.

ચંદ્રકળા વધતી હોય તેવી પંદર તિથિનો સમૂહ એટલે સુદ પક્ષ અને ઘટતી હોય તેવી પંદરનો સમૂહ એટલે વદ પક્ષ. સુદ પક્ષની પંદરમી તિથિ પૂનમ અને વદ પક્ષની પંદરમી અમાસ.

દરેક તિથિનો એક અધિદેવ છે. વ્રત, દર્શન અને તહેવારની તારીખ નક્કી કરતી વખતે આ દેવ-સંબંધ જ જોવામાં આવે છે.

• એકમ — અધિદેવ અગ્નિ. પક્ષની પહેલી તિથિ; કારતક સુદ એકમે બેસતું વર્ષ ઊજવાય છે અને નવા ચોપડા શરૂ થાય છે.
• બીજ — અધિદેવ બ્રહ્મા. વેપાર, પ્રવાસ અને કરાર માટે અનુકૂળ; અષાઢી બીજે ભગવાન જગન્નાથની રથયાત્રા નીકળે છે.
• ત્રીજ — અધિદેવ ગૌરી. અખાત્રીજ અને હરિયાળી ત્રીજ; સોના-ચાંદી તથા સ્થાવર મિલકતની ખરીદી માટે શુભ.
• ચોથ — અધિદેવ ગણપતિ. સંકષ્ટ ચોથ અને ગણેશ ચતુર્થી; રિક્તા વર્ગની હોવાથી નવા કામનો આરંભ ટાળવામાં આવે છે.
• પાંચમ — અધિદેવ નાગદેવતા. નાગપાંચમ, ઋષિપંચમી અને લાભ પાંચમ; વિદ્યારંભ તથા દવા શરૂ કરવા યોગ્ય.
• છઠ — અધિદેવ કાર્તિકેય. સ્કંદ છઠ અને સંતાન સંબંધી વ્રતોની તિથિ.
• સાતમ — અધિદેવ સૂર્ય. રથસપ્તમી અને શીતળા સાતમ; આરોગ્ય, સારવાર અને પ્રવાસના આરંભ માટે સારી.
• આઠમ — અધિદેવ રુદ્ર. જન્માષ્ટમી અને દુર્ગાષ્ટમી; ઉગ્ર તિથિ હોવાથી લગ્ન માટે વર્જ્ય.
• નોમ — અધિદેવ દુર્ગા. રામનવમી અને મહાનવમી; નવરાત્રિની સમાપ્તિ આ તિથિએ થાય છે.
• દશમ — અધિદેવ યમ. દશેરા એટલે વિજયાદશમી; પ્રવાસ અને શુભ કાર્યો માટે ઉત્તમ ગણાય છે.
• અગિયારસ — અધિદેવ વિશ્વેદેવ. ઉપવાસ માટે સર્વશ્રેષ્ઠ; દેવપોઢી અને દેવઊઠી અગિયારસ સૌથી જાણીતી.
• બારસ — અધિદેવ વિષ્ણુ. અગિયારસના ઉપવાસનું પારણું આ જ તિથિએ કરવું પડે છે.
• તેરસ — અધિદેવ કામદેવ. પ્રદોષ વ્રત, શિવપૂજા અને ધનતેરસ.
• ચૌદસ — અધિદેવ શિવ. મહાશિવરાત્રિ અને કાળી ચૌદસ; રિક્તા વર્ગની તિથિ.
• અમાસ કે પૂનમ — પંદરમી તિથિ. વદ પક્ષમાં અમાસ, અધિદેવ પિતૃઓ, સર્વપિતૃ અમાસે શ્રાદ્ધ-તર્પણ; સુદ પક્ષમાં પૂનમ, અધિદેવ ચંદ્ર, શરદ પૂનમ અને ભાદરવી પૂનમ આ તિથિની.

કોઈ તિથિ બે સૂર્યોદયને સ્પર્શે તો તેને વૃદ્ધિ તિથિ કહે છે; અને એકેય સૂર્યોદયને સ્પર્શ્યા વગર એક જ દિવસમાં શરૂ થઈને પૂરી થાય તો તેને ક્ષય તિથિ કહે છે. અગિયારસનો ઉપવાસ, શિવરાત્રિ કે સંકષ્ટ ચોથ કયા દિવસે એ પ્રશ્ન આવી જ સ્થિતિમાં ઊભો થાય છે.

ગુજરાતમાં વપરાતું પંચાંગ વિક્રમ સંવત પર આધારિત છે અને વર્ષની શરૂઆત કારતક સુદ એકમથી થાય છે — બાકીના ઉત્તર ભારતથી આ અલગ છે, જ્યાં ચૈત્રથી વર્ષ બેસે છે. ચાંદ્ર અને સૌર વર્ષ વચ્ચેનો તફાવત પૂરવા લગભગ દર બત્રીસ-તેત્રીસ મહિને અધિક માસ આવે છે, અને તે વર્ષે તહેવારો આગળ-પાછળ ખસે છે.

જુદાં જુદાં પંચાંગોમાં દૃક ગણિતના કારણે થોડો ફેર દેખાઈ શકે છે. આ પાનાની ગણતરી સ્થૂળ પ્રકારની છે; લગ્ન, વાસ્તુ કે શ્રાદ્ધ માટે સ્થાનિક પંચાંગ સાથે મેળવીને ખાતરી કરી લેવી.

પંચાંગ શબ્દનો અર્થ જ પાંચ અંગ છે — વાર, તિથિ, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ. તેમાં તિથિ સૂર્ય-ચંદ્ર વચ્ચેનું અંતર માપે છે, નક્ષત્ર ચંદ્રનું સ્થાન બતાવે છે, યોગ બંનેના રેખાંશનો સરવાળો માપે છે અને કરણ એટલે તિથિનો અડધો ભાગ.

મુહૂર્ત નક્કી કરતી વખતે આ પાંચેય અંગ સાથે વાંચવાં પડે છે. તિથિ શુભ હોય તોપણ તે જ દિવસે વિષ્ટિ કરણ કે વૈધૃતિ યોગ આવે તો એ સમય છોડવો. ઊલટું રિક્તા તિથિ હોય તોપણ ઉત્તરાષાઢા જેવું ધ્રુવ નક્ષત્ર અને સિદ્ધિ યોગ ભેગા થાય તો રોજિંદાં કામોમાં દોષ નથી એવો જૂના મુહૂર્ત ગ્રંથોનો મત છે.

આ સાથે તે દિવસનો રાહુકાળ, ગુલિક કાળ અને યમગંડ પણ જોવો. આખા દિવસની વિગત માટે આજનું પંચાંગ, ચંદ્રના સ્થાન માટે આજનું નક્ષત્ર અને શુભ સમય માટે શુભ મુહૂર્ત પાનાં જુઓ.