ભદ્રા કાળ (વિષ્ટિ કરણ)

ભદ્રા કાળ (Bhadra Kaal) એટલે વિષ્ટિ કરણ ચાલતું હોય તે સમય. પંચાંગમાં આ સમય અશુભ ગણાય છે — ખાસ કરીને રક્ષાબંધન અને હોળિકા દહન જેવા તહેવારોમાં ભદ્રા ટાળવાની પરંપરા ગુજરાતમાં જાણીતી છે.

ભદ્રા કાળમાં ટાળવા યોગ્ય કાર્યો

• સગાઈ અને લગ્ન વિધિઓ
• નવો વેપાર શરૂ કરવો કે દુકાનનું મુહૂર્ત કરવું
• ગૃહપ્રવેશ (નવા ઘરમાં રહેવા જવું)
• મહત્વના કરાર પર સહી કરવી
• લાંબી યાત્રાની શરૂઆત
• રક્ષાબંધને રાખડી બાંધવી

ભદ્રા કાળમાં કરી શકાય તેવાં કાર્યો

• રોજની પૂજા-આરાધના અને આધ્યાત્મિક કાર્યો
• મનોરંજન — ફિલ્મ જોવી, કાર્યક્રમોમાં જવું
• સામાન્ય કામકાજ અને રોજિંદાં કાર્યો

⚠️ નોંધ: આ ગણતરી અંદાજિત છે. ચોક્કસ માહિતી માટે પ્રકાશિત પંચાંગ કે અનુભવી જ્યોતિષીની સલાહ લેવી.

પંચાંગનું પાંચમું અંગ કરણ એટલે તિથિનો અડધો ભાગ — એટલે કે સૂર્ય અને ચંદ્ર વચ્ચેનું અંતર છ અંશ વધે તેટલો સમય. અગિયાર કરણમાંથી સાતમા એવા વિષ્ટિ કરણ જે સમય દરમિયાન ચાલે તેને જ ભદ્રા કાળ કહેવાય છે. તેથી ભદ્રા આખો દિવસ નહીં, દિવસના અમુક કલાક જ છે.

એક ચાંદ્ર માસમાં સાઠ અડધી તિથિ હોય છે; તેમાંથી આઠ વિષ્ટિ તરીકે આવે છે. એટલે લગભગ ત્રણ દિવસે એક વાર ભદ્રા પાછી આવે છે. સુદ પક્ષમાં ચોથ, આઠમ, અગિયારસ અને પૂનમની આસપાસ તથા વદ પક્ષમાં ત્રીજ, સાતમ, દશમ અને ચૌદસની આસપાસ તે આવવાનો રિવાજ છે. એક ભદ્રાનો સમયગાળો સરેરાશ દસથી તેર કલાકનો હોય છે.

ભદ્રા દિવસે આવી કે રાત્રે એ પણ મહત્ત્વનું છે. ઊંઘના સમયમાં પસાર થઈ જતી ભદ્રાને વ્યવહારમાં અવગણી શકાય એવો સામાન્ય મત છે; પરંતુ લગ્ન કે વાસ્તુપ્રવેશનું મુહૂર્ત તે સમયમાં આવતું હોય તો તેને આગળ ખસેડવામાં આવે છે.

ભદ્રા હંમેશાં એકસરખી અશુભ હોતી નથી એ મુહૂર્ત ગ્રંથોની મહત્ત્વની ભૂમિકા છે. તે સમયે ચંદ્ર કઈ રાશિમાં છે તેના પરથી ભદ્રા ત્રણ લોકમાંથી એકમાં વસે છે એવી કલ્પના છે.

• સ્વર્ગ ભદ્રા — ચંદ્ર કર્ક, સિંહ, કુંભ કે મીન રાશિમાં હોય ત્યારે. ભદ્રા દેવલોકમાં હોવાથી પૃથ્વી પરના લોકોને ફળ નહિવત્.
• પાતાળ ભદ્રા — ચંદ્ર કન્યા, તુલા, ધનુ કે મકર રાશિમાં હોય ત્યારે. આ ભદ્રા ધનલાભ આપનારી ગણાય છે.
• ભૂલોક ભદ્રા — ચંદ્ર મેષ, વૃષભ, મિથુન કે વૃશ્ચિક રાશિમાં હોય ત્યારે. આ એક જ સંપૂર્ણ વર્જ્ય; લગ્ન અને વાસ્તુપ્રવેશનાં મુહૂર્ત આ સમયે ટાળવામાં આવે છે.

આ ઉપરાંત ભદ્રાના શરીરના ભાગ પણ ગણવામાં આવે છે. પહેલી પાંચ ઘડી મુખ, પછી કંઠ, હૃદય, નાભિ અને છેલ્લે પુચ્છ. મુખ ભદ્રા સૌથી વધુ દોષકારક, જ્યારે પુચ્છ ભાગ લગભગ નિર્દોષ છે અને તે સમયે શરૂ કરેલું કામ સફળ થાય છે એમ જૂના ગ્રંથો કહે છે.

પુરાણ પ્રમાણે ભદ્રા સૂર્યની પુત્રી અને શનિની બહેન છે. જન્મતાંવેંત યજ્ઞ અને શુભ કર્મોમાં વિઘ્ન નાખવા લાગેલી તેને બ્રહ્માએ સમજાવીને કાળચક્રમાં એક નિશ્ચિત સ્થાન આપ્યું એવી કથા છે. એટલે કે ભદ્રાથી ડરીને દૂર રહેવાનું નથી, તેનો સમય ઓળખીને મહત્ત્વનાં કર્મ તેની બહાર ગોઠવવાનું પંચાંગ શીખવે છે.

ભારતના ઘણા તહેવારોનો સમય ભદ્રા જોઈને જ નક્કી થાય છે. રક્ષાબંધનમાં રાખડી ભદ્રા પૂરી થયા પછી જ બંધાય છે; હોલિકા દહન પણ ભદ્રા ટાળીને જ કરાય છે. ગુજરાતની પરંપરામાં આટલી કડકાઈથી ભદ્રા જોવાતી ન હોવા છતાં લગ્ન મુહૂર્ત, વાસ્તુપ્રવેશ અને દુકાનના મુહૂર્ત માટે જ્યોતિષીઓ વિષ્ટિ કરણ તપાસે છે.

ભદ્રા એ કરણનો દોષ છે; માત્ર તેને જોઈને આખા દિવસનું મૂલ્યાંકન કરવું યોગ્ય નથી. તે દિવસની તિથિ, નક્ષત્ર, યોગ અને વાર સાથે મળીને જ મુહૂર્ત નક્કી કરવું જોઈએ. દાખલા તરીકે ધ્રુવ નક્ષત્ર અને શુભ યોગવાળા દિવસે સવારે ભદ્રા હોય તો પ્રસંગ બપોર પછી રાખવાથી ચાલે.

રાહુકાળ, ગુલિક કાળ અને યમગંડ દરરોજ નિશ્ચિત દોઢ કલાકના ગાળા હોય છે, જ્યારે ભદ્રા ચંદ્રની ગતિ પ્રમાણે લંબાતો કાળખંડ છે — આ જ તેમની વચ્ચેનો ભેદ. આ બધું સાથે જોવા માટે આજનું પંચાંગ, કરણની પૂરી સમજ માટે આજનું કરણ અને શુભ સમય શોધવા માટે શુભ મુહૂર્ત પાનાં વાપરો.