☀️ नवग्रह — सूर्य

सूर्य हा नवग्रहांचा राजा आणि आत्म्याचा कारक. व्यक्तीचा मूळ स्वभाव, स्वाभिमान, जगासमोर उभे राहण्याची ताकद आणि वडिलांशी असलेले नाते या सर्वांचा निर्देश सूर्यावरून होतो. जैमिनी पद्धतीत पत्रिकेतील सर्वाधिक अंशांचा ग्रह आत्मकारक ठरतो, पण पराशरी परंपरेत ती जागा कायम सूर्याचीच आहे.

सूर्याचे एक वैशिष्ट्य कोणत्याही दुसऱ्या ग्रहाला लागू होत नाही — तो कधीही वक्री होत नाही. बाकी सर्व ग्रह मागे-पुढे सरकतात, सूर्य मात्र सतत एका दिशेने, दिवसाला साधारण एक अंश, महिन्याला एक राशी अशा नेमक्या गतीने चालतो. याच्या उलट बाजू अशी की सूर्याच्या फार जवळ आलेला कोणताही ग्रह अस्तंगत होतो आणि त्याचे फळ कमी होते; पत्रिका पाहताना ही तपासणी सर्वात आधी करावी लागते.

भावानुसार सूर्याचे फळ बदलते. दहाव्या भावात त्याला दिग्बल मिळते — म्हणजे तिथे तो सर्वात प्रभावी ठरतो आणि व्यवसायात नाव मिळवून देतो. तिसऱ्या, सहाव्या, दहाव्या व अकराव्या या उपचयस्थानांत सूर्य शत्रूंवर मात करून देतो; चौथ्या व बाराव्या भावात मात्र त्याचे तेज कोंडल्यासारखे होते. इथे एक शास्त्रवचन नेमके लागू पडते — ‘कारको भावो नाशाय’. सूर्य हा वडिलांचा कारक असूनही तो नवव्या भावात, म्हणजे पितृस्थानीच बसला, तर वडिलांच्या सुखात उणीव येते असे परंपरा सांगते. सूर्य-राहू युतीला ग्रहण योग म्हणतात आणि तो आत्मविश्वासावर परिणाम करतो.

सूर्य सिंह राशीचा एकमेव स्वामी आहे — बाकी सर्व ग्रहांना दोन राशी असताना सूर्य आणि चंद्र यांना प्रत्येकी एकच. मेष राशीत दहा अंशांवर तो परमोच्च होतो आणि तूळ राशीत त्याच अंशावर नीचीचा. सिंह राशीचे शून्य ते वीस अंश हे त्याचे मूलत्रिकोण.

चंद्र, मंगळ व गुरू हे त्याचे मित्र, शुक्र व शनी शत्रू आणि बुध सम. दृष्टी फक्त सातवी. कृत्तिका, उत्तरा फाल्गुनी व उत्तराषाढा ही त्याची नक्षत्रे — तिन्ही दोन राशींवर पसरलेली आहेत, हे लक्षात घेण्याजोगे. सूर्य मकर राशीत प्रवेश करतो तेव्हा उत्तरायण सुरू होते आणि महाराष्ट्रात मकर संक्रांत साजरी होते; कर्केत प्रवेश म्हणजे दक्षिणायन. पत्रिकेत सूर्य-बुध युती झाली की बुधादित्य योग तयार होतो, जो बुद्धिमत्ता आणि लेखनकौशल्य देतो.

विंशोत्तरी पद्धतीत सूर्याची महादशा सहा वर्षांची — नऊ ग्रहांतील सर्वात लहान. क्रमाने ती शुक्राच्या वीस वर्षांच्या दशेनंतर येते, आणि हा बदल जाणवण्याइतका मोठा असतो: शुक्राच्या दशेतील सुखसोयींचा काळ संपून अचानक जबाबदारी, ओळख आणि सिद्ध करून दाखवण्याची वेळ येते.

सूर्याची दशा कमी वर्षांची असली तरी ती ओळख घडवणारी असते. या काळात नोकरीत पदोन्नती, शासकीय काम मार्गी लागणे, वडिलांच्या मालमत्तेचे व्यवहार आणि सार्वजनिक जीवनात नाव होणे असे अनुभव येतात. सूर्य पत्रिकेत दुर्बल किंवा नीचीचा असेल तर याच सहा वर्षांत वरिष्ठांशी संघर्ष, डोळ्यांचे व हृदयाचे त्रास आणि वडिलांच्या प्रकृतीची काळजी समोर येते. सूर्य-सूर्य अंतर्दशेचे पहिले साडेतीन महिने या दशेचा स्वर ठरवतात.

सूर्योपासनेचा महाराष्ट्रातील सर्वात देखणा आविष्कार म्हणजे कोल्हापूरच्या करवीरनिवासिनी महालक्ष्मी मंदिरातील किरणोत्सव. वर्षातून ठरावीक दिवशी मावळतीचा सूर्य पश्चिम दरवाजातून थेट गाभाऱ्यातील मूर्तीच्या चरणांवर, नंतर वक्षावर आणि शेवटी मुखावर किरण टाकतो — हे मंदिराच्या रचनेतच बांधलेले खगोलशास्त्र आहे.

रविवारचा उपवास, तांब्याच्या भांड्यातून सूर्याला अर्घ्य, आदित्यहृदय स्तोत्राचे पठण आणि सूर्यनमस्कार हे सूर्यबल वाढवणारे नित्य उपाय. रथसप्तमी हा सूर्यपूजेचा मुख्य दिवस; त्या दिवशी अंगणात रांगोळीचा रथ काढून सूर्याला नैवेद्य दाखवण्याची पद्धत आजही अनेक घरांत आहे. गहू, गूळ आणि तांबे यांचे दान सांगितले जाते. माणिक हे सूर्याचे रत्न, पण ते सिंह किंवा मेष लग्नालाच बहुधा उपयोगी पडते.