भद्रा काळ (विष्टी करण)

भद्रा काळ (Bhadra Kal) म्हणजे विष्टी करण सुरू असण्याचा कालावधी. हा अशुभ काळ मानला जातो.

भद्रा काळात टाळावयाची कामे

• साखरपुडा आणि विवाह-विधी
• नवीन व्यवसाय सुरू करणे, दुकानाचे उद्घाटन
• गृहप्रवेश (नवीन घरात राहायला जाणे)
• महत्त्वाच्या करारांवर स्वाक्षऱ्या
• लांबच्या प्रवासाची सुरुवात
• रक्षाबंधन — राखी बांधणे भद्रा काळात वर्ज्य मानले जाते

भद्रा काळात करता येणारी कामे

• दैनंदिन पूजा आणि आध्यात्मिक साधना
• चित्रपट पाहणे, मनोरंजनाचे कार्यक्रम
• नेहमीची दैनंदिन आणि नित्याची कामे

⚠️ टीप: ही गणना अंदाजे आहे. अचूक माहितीसाठी छापील पंचांग किंवा जाणकार ज्योतिषांचा सल्ला घ्यावा.

पंचांगाचे पाचवे अंग असलेले करण म्हणजे तिथीचा अर्धा भाग — म्हणजेच सूर्य आणि चंद्र यांच्यातील अंतर सहा अंशांनी वाढण्यास लागणारा वेळ. अकरा करणांपैकी सातवे असलेले विष्टी करण ज्या काळात चालू असते त्याच काळाला भद्रा काळ म्हणतात. त्यामुळे भद्रा हा संपूर्ण दिवस नसून दिवसातील काही तासच असतो.

एका चांद्रमासात साठ अर्ध-तिथी असतात; त्यांपैकी आठ विष्टी म्हणून येतात. म्हणजे साधारण तीन दिवसांतून एकदा भद्रा परत येते. शुक्ल पक्षात चतुर्थी, अष्टमी, एकादशी आणि पौर्णिमेच्या आसपास, तर कृष्ण पक्षात तृतीया, सप्तमी, दशमी आणि चतुर्दशीच्या आसपास ती येण्याची प्रथा आहे. एका भद्रेचा कालावधी सरासरी दहा ते तेरा तास असतो.

भद्रा दिवसा आली की रात्री हेही महत्त्वाचे. झोपेच्या वेळेत निघून जाणारी भद्रा व्यवहारात दुर्लक्षित करता येते असे सर्वसाधारण मत आहे; मात्र विवाह किंवा वास्तुप्रवेशाचा मुहूर्त त्या वेळेत येत असेल तर तो पुढे सरकवतात.

भद्रा नेहमी सारखीच अशुभ नसते ही मुहूर्तग्रंथांची महत्त्वाची भूमिका आहे. त्या वेळी चंद्र कोणत्या राशीत आहे यावरून भद्रा तीन लोकांपैकी एका लोकात वास करते अशी कल्पना आहे.

• स्वर्ग भद्रा — चंद्र कर्क, सिंह, कुंभ किंवा मीन राशीत असताना. भद्रा देवलोकात असल्याने पृथ्वीवरील लोकांना फळ नगण्य.
• पाताळ भद्रा — चंद्र कन्या, तूळ, धनु किंवा मकर राशीत असताना. ही भद्रा धनलाभ देणारी मानली जाते.
• भूलोक भद्रा — चंद्र मेष, वृषभ, मिथुन किंवा वृश्चिक राशीत असताना. हीच एकमेव पूर्णपणे वर्ज्य; विवाह आणि वास्तुप्रवेशाचे मुहूर्त या वेळी टाळतात.

यासोबत भद्रेच्या शरीराचे भागही मोजतात. पहिल्या पाच घटिका मुख, नंतर कंठ, हृदय, नाभी आणि शेवटी पुच्छ. मुख भद्रा सर्वाधिक दोषकारक, तर पुच्छ भाग जवळपास निर्दोष असून त्या वेळी सुरू केलेले काम यशस्वी होते असे जुने ग्रंथ सांगतात.

पुराणांनुसार भद्रा ही सूर्याची कन्या आणि शनीची बहीण. जन्मताच यज्ञ व शुभकर्मांत विघ्न आणू लागलेल्या तिला ब्रह्मदेवाने समजावून कालचक्रात एक ठरावीक स्थान दिले अशी कथा आहे. म्हणजे भद्रेला घाबरून दूर ठेवायचे नाही, तर तिची वेळ ओळखून महत्त्वाची कर्मे त्यापुढे सरकवायची — हेच पंचांग शिकवते.

भारतातील अनेक सणांच्या वेळा भद्रा पाहूनच ठरवल्या जातात. रक्षाबंधनाला राखी भद्रा संपल्यानंतरच बांधतात; होलिका दहनही भद्रा टाळूनच करतात. महाराष्ट्रातील प्रथेत इतक्या काटेकोरपणे भद्रा पाहिली जात नसली तरी विवाह मुहूर्त, वास्तुप्रवेश आणि दुकानाचे उद्घाटन यासाठी ज्योतिषी विष्टी करण तपासतात.

भद्रा हा करणाचा दोष आहे; फक्त तोच पाहून संपूर्ण दिवसाचे मूल्यमापन करणे योग्य नाही. त्या दिवसाची तिथी, नक्षत्र, योग आणि वार यांसह मुहूर्त ठरवावा लागतो. उदाहरणार्थ ध्रुव नक्षत्र व शुभ योग असलेल्या दिवशी सकाळी भद्रा असेल तर समारंभ दुपारनंतर ठेवला तरी पुरतो.

राहुकाळ, गुलिक काळ आणि यमगंड हे दररोज ठरावीक दीड तासाचे कालखंड असतात, तर भद्रा चंद्राच्या गतीनुसार लांबणारा कालखंड आहे — हाच त्यांतील फरक. हे सर्व एकत्र पाहण्यासाठी आजचे पंचांग, करणाच्या संपूर्ण विवेचनासाठी आजचे करण आणि शुभ वेळ शोधण्यासाठी शुभ मुहूर्त ही पाने वापरा.