आजची तिथी — तृतीया

तिथी हे पंचांगाच्या पाच अंगांपैकी एक अंग आहे. एका चांद्रमासात 30 तिथी असतात — शुक्ल पक्षात 15 आणि कृष्ण पक्षात 15.

तिथींचे प्रकार

तिथींचे 5 गट केले जातात: नंदा (1,6,11), भद्रा (2,7,12), जया (3,8,13), रिक्ता (4,9,14), पूर्णा (5,10,15).

शुभ मुहूर्त निवडण्यासाठी पंचांगातील तिथी जाणून घेणे फार महत्त्वाचे आहे.

सूर्य आणि चंद्र यांच्यातील कोनीय अंतर नेमके बारा अंशांनी वाढण्यास जो कालावधी लागतो त्याला एक तिथी म्हणतात. अमावास्येनंतर चंद्र सूर्यापासून दूर सरकत जातो आणि प्रत्येक बारा अंशांवर एक तिथी पूर्ण होते. तीनशे साठ अंश पूर्ण झाल्यावर तीस तिथी संपून एक चांद्रमास पुरा होतो.

तिथी म्हणजे इंग्रजी तारीख नव्हे हे लक्षात ठेवावे. चंद्राचा कक्षेतील वेग एकसारखा नसल्यामुळे एका तिथीचा कालावधी सुमारे एकोणीस ते सव्वीस तासांपर्यंत बदलू शकतो. म्हणूनच एकच तिथी कधी दोन तारखांवर पसरते तर कधी एकाच दिवसात दोन तिथी बदलून जातात. सूर्योदयाच्या वेळी जी तिथी चालू असेल तीच त्या दिवसाची तिथी म्हणून नोंदवण्याची महाराष्ट्रातील पंचांगांची प्रथा आहे.

चंद्रकला वाढणाऱ्या पंधरा तिथींचा गट म्हणजे शुक्ल पक्ष आणि कमी होणाऱ्या पंधरा तिथींचा गट म्हणजे कृष्ण पक्ष. शुक्ल पक्षातील पंधरावी तिथी पौर्णिमा, तर कृष्ण पक्षातील पंधरावी अमावास्या.

प्रत्येक तिथीला एक अधिदेवता आहे. व्रत, देवदर्शन आणि सणांची तारीख ठरवताना हाच देवता-संबंध पाहिला जातो.

• प्रतिपदा — अधिदेवता अग्नि. पक्षाची पहिली तिथी; गुढीपाडवा आणि बलिप्रतिपदा याच तिथीला येतात. नव्या संकल्पासाठी उत्तम.
• द्वितीया — अधिदेवता ब्रह्मा. व्यापार, प्रवास, करार आणि वाहन खरेदीसाठी अनुकूल; भाऊबीज याच तिथीची.
• तृतीया — अधिदेवता गौरी. अक्षय्य तृतीया आणि हरतालिका; सोने-चांदी व स्थावर मालमत्ता खरेदीसाठी शुभ.
• चतुर्थी — अधिदेवता गणपती. संकष्ट चतुर्थी, अंगारकी आणि गणेश चतुर्थी; रिक्ता वर्गातील असल्याने नवीन कामांचा आरंभ टाळतात.
• पंचमी — अधिदेवता नागदेवता. नागपंचमी आणि ऋषिपंचमी; विद्यारंभ व औषधोपचारासाठी योग्य.
• षष्ठी — अधिदेवता कार्तिकेय. चंपाषष्ठी आणि संतानविषयक व्रतांची तिथी.
• सप्तमी — अधिदेवता सूर्य. रथसप्तमी; आरोग्य, उपचार आणि प्रवासाच्या आरंभासाठी चांगली.
• अष्टमी — अधिदेवता रुद्र. गोकुळाष्टमी आणि दुर्गाष्टमी; उग्र तिथी असल्याने विवाहासाठी वर्ज्य.
• नवमी — अधिदेवता दुर्गा. रामनवमी, महानवमी आणि खंडेनवमी; शस्त्रपूजनाची तिथी.
• दशमी — अधिदेवता यम. विजयादशमी; प्रवास व शुभकार्यांसाठी उत्तम मानली जाते.
• एकादशी — अधिदेवता विश्वेदेव. उपवासासाठी सर्वश्रेष्ठ; आषाढी आणि कार्तिकी एकादशीला पंढरपूरची वारी निघते.
• द्वादशी — अधिदेवता विष्णू. एकादशीच्या उपवासाचे पारणे याच तिथीला करावे लागते.
• त्रयोदशी — अधिदेवता मदन. प्रदोष व्रत, शिवाराधना आणि धनत्रयोदशी.
• चतुर्दशी — अधिदेवता शिव. महाशिवरात्र आणि नरक चतुर्दशी; रिक्ता वर्गातील तिथी.
• अमावास्या किंवा पौर्णिमा — पंधरावी तिथी. कृष्ण पक्षात अमावास्या, अधिदेवता पितर, सर्वपित्री अमावास्येला श्राद्ध-तर्पण; शुक्ल पक्षात पौर्णिमा, अधिदेवता चंद्र, कोजागरी व गुरुपौर्णिमा याच तिथीच्या.

एखादी तिथी दोन सूर्योदयांना स्पर्श करत असेल तर तिला वृद्धी तिथी म्हणतात; आणि कोणत्याही सूर्योदयाला न स्पर्शता एकाच दिवसात सुरू होऊन संपली तर तिला क्षय तिथी म्हणतात. एकादशीचा उपवास, महाशिवरात्र किंवा संकष्टी नेमकी कोणत्या दिवशी हा प्रश्न अशाच वेळी निर्माण होतो.

महाराष्ट्रातील पंचांग शालिवाहन शकावर आधारलेले असून चैत्र शुक्ल प्रतिपदेला नववर्ष सुरू होते. चांद्र आणि सौर वर्षातील फरक भरून काढण्यासाठी दर सुमारे तेहतीस महिन्यांनी अधिक मास येतो; त्या वर्षी सण मागे-पुढे सरकतात. निज मास आणि अधिक मास यांतील फरक ओळखणेही तिथीच्या गणितावरच अवलंबून आहे.

दाते, निर्णयसागर आणि कालनिर्णय अशा वेगवेगळ्या पंचांगांत दृक् गणितामुळे किरकोळ फरक दिसू शकतो. या पानावरील गणना स्थूल स्वरूपाची आहे; विवाह, वास्तुशांत किंवा श्राद्धासाठी स्थानिक पंचांग पाहून खात्री करून घ्यावी.

पंचांग या शब्दाचा अर्थच पाच अंगे असा आहे — वार, तिथी, नक्षत्र, योग आणि करण. यांपैकी तिथी सूर्य-चंद्रांतील अंतर मोजते, नक्षत्र चंद्राचे स्थान दाखवते, योग दोघांच्या रेखांशांची बेरीज मोजतो आणि करण म्हणजे तिथीचा अर्धा भाग.

मुहूर्त ठरवताना ही पाचही अंगे एकत्र वाचावी लागतात. तिथी शुभ असली तरी त्याच दिवशी विष्टी करण किंवा वैधृती योग आला तर ती वेळ टाळावी. उलट रिक्ता तिथी असली तरी उत्तराषाढासारखे ध्रुव नक्षत्र आणि सिद्धी योग जुळून आल्यास नित्याच्या कामांना दोष नाही, असे जुन्या मुहूर्त ग्रंथांचे मत आहे.

यासोबत त्या दिवसाचा राहुकाळ, गुलिक काळ आणि यमगंडही पाहावा. संपूर्ण दिवसाच्या माहितीसाठी आजचे पंचांग, चंद्राच्या स्थानासाठी आजचे नक्षत्र आणि शुभ वेळेसाठी शुभ मुहूर्त ही पाने पाहा.