🪐 नवग्रह — नऊ ग्रहांची संपूर्ण माहिती

भारतीय ज्योतिषात नवग्रह म्हणजे सूर्य, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरू, शुक्र, शनी, राहू आणि केतू हे नऊ. यांतील सूर्य हा तारा आणि चंद्र हा उपग्रह आहे, तर राहू व केतू हे प्रत्यक्ष गोल नसून चंद्राची कक्षा आणि सूर्याचा भासमान मार्ग यांचे छेदबिंदू — म्हणून त्यांना छायाग्रह म्हणतात. आधुनिक खगोलशास्त्राचे युरेनस, नेपच्यून व प्लूटो पारंपरिक फलज्योतिषात वापरले जात नाहीत.

प्रत्येक ग्रह काही विषयांचा कारक असतो — सूर्य आत्म्याचा, चंद्र मनाचा, मंगळ पराक्रमाचा, बुध बुद्धीचा, गुरू ज्ञानाचा, शुक्र सुखाचा, शनी कर्माचा, राहू मायेचा आणि केतू मोक्षाचा. पत्रिका वाचताना कोणताही ग्रह एकटा पाहिला जात नाही; तो कोणत्या राशीत आहे, कोणत्या भावाचा स्वामी आहे, त्याच्यावर कोणाची दृष्टी आहे आणि तो अस्तंगत किंवा वक्री आहे का — या सर्वांचा एकत्र विचार करावा लागतो.

ग्रहांचे बळ ठरवण्याच्या काही निश्चित कसोट्या आहेत. उच्च राशीत ग्रह सर्वाधिक बलवान, नीच राशीत सर्वात दुर्बल आणि स्वतःच्या राशीत तो स्थिर मानला जातो. याखेरीज दिग्बल — म्हणजे विशिष्ट भावात मिळणारे दिशाबळ — हा वेगळा विचार आहे: सूर्य व मंगळाला दहाव्या, चंद्र व शुक्राला चौथ्या, बुध व गुरूला पहिल्या आणि शनीला सातव्या भावात दिग्बल मिळते.

दृष्टीचे नियमही ग्रहागणिक वेगळे. सर्व ग्रह सातव्या स्थानावर दृष्टी टाकतात; याशिवाय मंगळाला चौथी व आठवी, गुरूला पाचवी व नववी आणि शनीला तिसरी व दहावी अशी विशेष दृष्टी असते. राहू-केतूला गुरूप्रमाणे पाचवी, सातवी व नववी दृष्टी मानण्याची पद्धत आहे.

कालगणनेसाठी विंशोत्तरी महादशा पद्धत वापरली जाते. नऊ ग्रहांच्या दशांची बेरीज १२० वर्षे भरते — केतू ७, शुक्र २०, सूर्य ६, चंद्र १०, मंगळ ७, राहू १८, गुरू १६, शनी १९ आणि बुध १७. जन्मवेळचा चंद्र कोणत्या नक्षत्रात होता, त्यावरून पहिली दशा कोणती हे ठरते. आयुष्यातील मोठे टप्पे या दशाक्रमावरूनच सांगितले जातात.

उपायांच्या बाबतीत महाराष्ट्रात प्रत्येक ग्रहाची स्वतंत्र परंपरा आहे — शनीसाठी शिंगणापूर, गुरूसाठी दत्तक्षेत्रे, शुक्रासाठी शक्तिपीठे, बुधासाठी वारकरी संप्रदाय आणि केतूसाठी अष्टविनायक. मात्र एक इशारा नेहमी दिला जातो: रत्न हा उपाय सर्वात शेवटी येतो. मंत्रजप, दान आणि वागणुकीतील बदल हे आधीचे तीन टप्पे पार केल्याशिवाय आणि संपूर्ण पत्रिका पाहिल्याशिवाय कोणतेही रत्न धारण करू नये.