🔮 नवग्रह — केतू

केतू हा दुसरा छायाग्रह — राहूच्या बरोबर विरुद्ध, दक्षिणेकडील छेदबिंदू. मोक्ष, अध्यात्म, वैराग्य आणि पूर्वसंचित यांचा कारक. पुराणकथेत राहू हे धड आणि केतू हे मस्तक नसलेले शरीर — म्हणून केतूला विचार न करता कृती करणारा ग्रह म्हटले जाते.

केतूची पद्धत देण्याची नसून सोडवण्याची आहे. तो ज्या भावात असतो तिथली भौतिक आसक्ती कमी करतो आणि त्याच जागी असामान्य सूक्ष्मबुद्धी देतो. म्हणूनच केतू बाराव्या स्थानी असणे मोक्षाच्या दृष्टीने चांगले मानले जाते, पण त्याच वेळी त्या भावाचे सांसारिक सुख कमी होते. गूढविद्या, ज्योतिष, वैद्यक निदान, संशोधन आणि तपश्चर्या ही त्याची क्षेत्रे.

केतूलाही दिग्बल नाही आणि त्याचे फळ राशिस्वामीवरून ठरते. उपचयस्थानांत — तिसऱ्या, सहाव्या व अकराव्या भावात — केतू चांगले फळ देतो; तिथला केतू धैर्य, शत्रूंवर मात आणि अनपेक्षित लाभ दाखवतो. बाराव्या भावातील केतू मोक्षाच्या दृष्टीने सर्वोत्तम मानला जातो, पण संसारसुख कमी करतो. दुसऱ्या भावातील केतू बोलण्यात तुटकपणा आणि सातव्यातील केतू जोडीदाराशी भावनिक अंतर दाखवतो. केतू ज्या भावात असतो त्या भावाच्या विषयात व्यक्ती तज्ज्ञ होते, पण त्यातून समाधान मिळत नाही — ही केतूची खरी ओळख आहे.

केतूलाही स्वराशी नाही. वृश्चिक किंवा धनु राशीत तो उच्चीचा आणि वृषभ किंवा मिथुनेत नीचीचा मानला जातो — म्हणजे राहूच्या बरोबर उलट. अश्विनी, मघा व मूळ ही त्याची नक्षत्रे आणि तिन्ही राशिचक्रातील नव्या सुरुवातीच्या जागी येतात.

राहूप्रमाणेच केतूही कायम वक्री असतो आणि दीड वर्षात एक राशी ओलांडतो. त्याचे फळ ज्या राशीत तो आहे त्या राशीच्या स्वामीवरून ठरते — केतू स्वतः तटस्थ असल्याने तो ‘धनी’च्या स्वभावाचे फळ देतो. मंगळाशी त्याचे साम्य सांगितले जाते, म्हणून केतूचा वार मंगळवार. केतू-गुरू युती अध्यात्मिक ओढ देते; केतू-चंद्र युती मात्र मनाची अस्थिरता आणि विनाकारण उदासी दाखवते. राहू-केतू अक्षावर सर्व ग्रह आल्यास तयार होणाऱ्या कालसर्प योगाचा दुसरा टोक हाच.

केतूची महादशा सात वर्षांची आणि विंशोत्तरी चक्रात ती शुक्राच्या वीस वर्षांच्या दशेच्या आधी येते — म्हणजे चक्राची सुरुवात. शुक्राच्या भोगमय दशेच्या आधी केतूची विरक्ती हा क्रम शास्त्राने मुद्दाम ठेवला आहे असे मानले जाते.

या सात वर्षांत अचानक होणारे बदल, नोकरी किंवा गावाचा त्याग, जुन्या नात्यांतून सुटका आणि अध्यात्माकडे ओढ हे अनुभव येतात. संशोधक, वैद्य, ज्योतिषी आणि साधक यांच्यासाठी ही दशा विशेष फलदायी. दुसरीकडे केतू पीडित असेल तर याच काळात निदानाला उशीर होणारे आजार, छुपे शत्रू, एकाग्रतेचा अभाव आणि अकारण येणारी निराशा दिसते. केतूच्या दशेचे एक वैशिष्ट्य सांगितले जाते — ती जे काढून घेते ते नंतर अधिक चांगल्या स्वरूपात परत देते; पण हे समजायला दशा संपावी लागते.

गणपती ही केतूची अधिष्ठात्री देवता. महाराष्ट्रात या ग्रहासाठी सांगितले जाणारे स्थान म्हणजे अष्टविनायकांपैकी पहिला — मोरगावचा श्री मयूरेश्वर (पुणे जिल्हा, कऱ्हा नदीकाठी). अष्टविनायक यात्रेची सुरुवात आणि सांगता दोन्ही याच स्थानी होते, ही परंपरा केतूच्या ‘पूर्ण करणे आणि सोडणे’ या स्वभावाशी जुळणारी आहे.

गणेश अथर्वशीर्षाचे पठण, संकष्टी चतुर्थीचे व्रत, मंगळवारी गणपतीला दुर्वा वाहणे, घोंगडी-कांबळे व भगव्या वस्त्राचे दान आणि कुत्र्यांना अन्न घालणे हे केतूशांतीचे उपाय. लसण्या (Cat’s Eye) हे केतूचे रत्न, पण गोमेदाप्रमाणेच ते तज्ज्ञाच्या सल्ल्याशिवाय धारण करू नये. केतूसाठी सर्वात मानवणारा उपाय म्हणजे नियमित ध्यान आणि गरजेपुरतेच साठवण्याची सवय — हा ग्रह त्यागानेच शांत होतो.