🌙 नवग्रह — चंद्र

चंद्र हा मनाचा कारक आणि आईचा कारक. भारतीय ज्योतिषात जन्मराशी व जन्मनक्षत्र चंद्राच्या स्थानावरूनच ठरतात — म्हणजे ‘तुमची रास कोणती?’ या प्रश्नाचे उत्तर प्रत्यक्षात चंद्राची रास असते. दैनंदिन फलज्योतिष, विंशोत्तरी दशेची सुरुवात आणि गोचरीचे बहुतेक विचार याच एका बिंदूवर उभे आहेत.

चंद्र हा नवग्रहांतील सर्वात वेगवान — एका राशीत जेमतेम सव्वादोन दिवस आणि सत्तावीस नक्षत्रे साधारण सत्तावीस दिवसांत पूर्ण. याचा व्यावहारिक अर्थ असा की जन्मवेळेतील थोडासा फरकही जन्मनक्षत्र बदलू शकतो. चंद्राचे बळ त्याच्या स्थानापेक्षा पक्षबळावर ठरते — शुक्ल पक्षातील वाढता चंद्र बलवान, कृष्ण पक्षातील क्षीण चंद्र दुर्बल.

चंद्राला चौथ्या भावात दिग्बल मिळते — घर, आई आणि मन:शांती या तिन्ही गोष्टींचे स्थान तेच असल्याने हा योगायोग नाही. पण इथेही ‘कारको भावो नाशाय’ हा नियम आठवावा लागतो: चंद्र मातृकारक असूनही चौथ्या भावात असल्यास आईच्या प्रकृतीची काळजी वाढते असे अनेक ग्रंथ सांगतात. चंद्र लग्नात असेल तर व्यक्तिमत्त्व कोमल व लोकाभिमुख होते; सहाव्या, आठव्या व बाराव्या भावात असल्यास मनाची अस्वस्थता आणि झोपेच्या तक्रारी वाढतात. चंद्र-राहू युतीला ग्रहण योग म्हणतात आणि तो भीती व संभ्रम दाखवतो.

चंद्र कर्क राशीचा स्वामी असून वृषभेत तीन अंशांवर उच्चीचा व वृश्चिकेत त्याच अंशावर नीचीचा होतो. वृषभ राशीचे चार ते तीस अंश हे त्याचे मूलत्रिकोण. सूर्य व बुध हे त्याचे मित्र आणि चंद्राला कोणीही शत्रू नाही — नवग्रहांत ही सवलत फक्त त्याला आहे.

रोहिणी, हस्त व श्रवण ही त्याची नक्षत्रे. चंद्राभोवती तयार होणारे योग स्वतंत्रपणे पाहावे लागतात: चंद्रापासून दुसऱ्या स्थानी ग्रह असेल तर सुनफा, बाराव्या स्थानी असेल तर अनफा, दोन्हीकडे असतील तर दुरुधरा योग, आणि दोन्ही स्थाने रिकामी असतील तर केमद्रुम योग — जो एकाकीपणा आणि मानसिक अस्थैर्य दाखवतो. चंद्रापासून सहा, सात व आठव्या स्थानी शुभग्रह असल्यास आधियोग तयार होतो, जो प्रतिष्ठा देतो.

चंद्राची महादशा दहा वर्षांची आणि ती सूर्याच्या सहा वर्षांच्या दशेनंतर लगेच येते. सूर्याची दशा बाहेरचे जग सांभाळायला लावते, तर चंद्राची दशा घराकडे, आईकडे आणि स्वतःच्या मनाकडे वळवते — हा बदल अनेकांना स्पष्ट जाणवतो.

या दहा वर्षांत घर घेणे, आईकडून मिळणारे सुख किंवा तिच्या प्रकृतीची काळजी, पाण्याशी संबंधित व्यवसाय, प्रवास आणि लोकसंपर्कातील कामे यांचे प्रमाण वाढते. चंद्र बलवान असेल तर लोकप्रियता आणि मनाची स्थिरता मिळते; क्षीण चंद्राची दशा मात्र झोपेच्या तक्रारी, निराशेचे झटके आणि निर्णय घेण्यातील चंचलता दाखवते. महिलांच्या पत्रिकेत चंद्राची दशा प्रकृतीच्या दृष्टीनेही महत्त्वाची मानली जाते. चंद्र-मंगळ अंतर्दशा आर्थिक उलाढाल वाढवते, पण घाईचे निर्णयही करवते.

चंद्राची अधिष्ठात्री देवता पार्वती आणि उपासना शिवाची. महाराष्ट्रात यासाठी पुणे जिल्ह्यातील भीमाशंकर ज्योतिर्लिंग हे स्थान विशेष मानले जाते — सह्याद्रीच्या घनदाट अभयारण्यात वसलेले हे बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आणि भीमा नदीचे उगमस्थान.

सोमवारचा उपवास, शिवलिंगावर दुधाचा अभिषेक, पांढऱ्या वस्त्राचा वापर आणि पौर्णिमेचे व्रत हे चंद्रबल वाढवणारे उपाय. तांदूळ, दूध, साखर आणि चांदी यांचे दान सांगितले जाते. मोती हे चंद्राचे रत्न, पण ते धारण करण्याआधी जन्मवेळचा चंद्र वाढता होता की क्षीण हे पाहणे आवश्यक — क्षीण चंद्रासाठी मोती अधिक उपयुक्त ठरतो. मात्र सर्वात प्रभावी उपाय शास्त्रापेक्षा व्यवहारातला आहे: नियमित झोप, ध्यान आणि आईची प्रत्यक्ष सेवा. चंद्राचे उपाय दानापेक्षा वागणुकीतून जास्त फळतात.