🔴 नवग्रह — मंगळ

मंगळ हा पराक्रम, ऊर्जा आणि भूमीचा कारक. भावंडे — विशेषतः धाकटी, स्थावर मालमत्ता, रक्त, शस्त्र, शल्यचिकित्सा आणि अग्नितत्त्वाशी संबंधित सर्व गोष्टी त्याच्या अखत्यारीत येतात. बलवान मंगळ संकटात न डगमगणारे मन देतो; दुर्बल मंगळ तोच जोश रागात आणि घाईत रूपांतरित करतो.

मंगळाभोवती महाराष्ट्रात सर्वात जास्त चर्चा होते ती मंगळ दोषाची. लग्नकुंडलीत किंवा चंद्रकुंडलीत मंगळ पहिल्या, दुसऱ्या, चौथ्या, सातव्या, आठव्या किंवा बाराव्या स्थानी असेल तर हा दोष मानला जातो. मात्र दोन्ही पत्रिकांत तो सारखा असल्यास परिहार होतो, आणि मंगळ स्वगृही किंवा उच्चीचा असल्यास दोषाची तीव्रता आपोआप कमी होते — ही अट अनेकदा दुर्लक्षित राहते.

मंगळालाही दहाव्या भावात दिग्बल मिळते; तिथला मंगळ सैन्य, पोलीस, क्रीडा व अभियांत्रिकी या क्षेत्रांत झळाळून उठतो. तिसऱ्या व सहाव्या भावात तो सर्वात उपयुक्त — तिथे तो भीती घालवतो आणि स्पर्धेत टिकवतो. मात्र ‘कारको भावो नाशाय’ या नियमानुसार मंगळ हा भावंडांचा कारक असूनही तिसऱ्या भावात बसला तर धाकट्या भावंडांच्या सुखात उणीव येते असे मानले जाते. चौथ्या भावातील मंगळ जमीन-जागेचे वाद दाखवतो आणि बाराव्या भावातील मंगळ अनावश्यक खर्च व शस्त्रक्रिया.

मंगळ मेष व वृश्चिक या दोन राशींचा स्वामी. मकर राशीत अठ्ठावीस अंशांवर तो उच्चीचा होतो आणि कर्केत त्याच अंशावर नीचीचा. मेष राशीचे शून्य ते बारा अंश हे मूलत्रिकोण.

मंगळाची दृष्टी इतर ग्रहांपेक्षा वेगळी आणि जास्त — सातवीसोबत त्याला चौथी आणि आठवी विशेष दृष्टी मिळते. आठवी दृष्टी ही त्याची सर्वात तीक्ष्ण मानली जाते. मृग, चित्रा व धनिष्ठा ही त्याची नक्षत्रे. मंगळ साधारण पंचेचाळीस दिवसांत एक राशी ओलांडतो, पण दर दोन वर्षांनी सुमारे अडीच महिने वक्री होतो आणि तेव्हा एका राशीत सहा-सात महिनेही राहू शकतो. मंगळ-शनी युती संघर्ष दाखवते, तर मंगळ-राहू युतीला अंगारक योग म्हणतात — अपघात व स्फोटक रागाचा योग.

मंगळाची महादशा सात वर्षांची आणि ती चंद्राच्या दहा वर्षांनंतर येते. चंद्राची दशा मनाला जपणारी, मंगळाची दशा त्याच माणसाला मैदानात उतरवणारी — हा फरक विशेषतः तिशीच्या आसपास ही दशा येणाऱ्यांना जाणवतो.

या सात वर्षांत जमीन-जागा घेणे किंवा विकणे, बांधकाम, वाहन खरेदी, भावंडांशी संबंधित व्यवहार आणि स्पर्धा जिंकणे असे विषय समोर येतात. संरक्षण, पोलीस, क्रीडा, अभियांत्रिकी आणि शल्यचिकित्सा या क्षेत्रांतील लोकांसाठी ही दशा विशेष फलदायी. दुसरीकडे मंगळ अशुभ असेल तर याच काळात अपघात, शस्त्रक्रिया, रक्तासंबंधी तक्रारी, न्यायालयीन वाद आणि भावंडांशी दुरावा दिसतो. मंगळ-राहू अंतर्दशा या सात वर्षांतील सर्वात सावध राहण्याचा टप्पा मानला जातो.

मंगळाची उपासना महाराष्ट्रात मारुती आणि खंडोबा या दोन रूपांतून चालते. पुणे जिल्ह्यातील जेजुरीचा खंडोबा — मार्तंड भैरव — हे मंगळतत्त्वाचे मूर्तिमंत स्थान; भंडाऱ्याची उधळण आणि ‘यळकोट यळकोट जय मल्हार’ हा गजर महाराष्ट्रातील लढाऊ परंपरेचा भाग आहे. जळगाव जिल्ह्यातील अमळनेर येथे स्वतंत्र मंगळ ग्रह मंदिरही आहे.

मंगळवारी हनुमानाला शेंदूर व तेल अर्पण करणे, भीमरूपी किंवा हनुमान चालिसा पठण, मसूर डाळ, लाल वस्त्र व तांब्याच्या भांड्याचे दान आणि शक्य असल्यास रक्तदान हे मंगळशांतीचे प्रचलित उपाय. विवाहापूर्वी कुजदोष शांती करण्याची प्रथाही अनेक घराण्यांत आहे. पोवळे हे मंगळाचे रत्न — मेष व वृश्चिक लग्नाला ते बहुधा मानवते.