💚 नवग्रह — बुध

बुध हा बुद्धी, वाणी, गणित आणि व्यापाराचा कारक. लेखन, हिशोब, करार, दलाली, त्वचा आणि मज्जासंस्था हे विषयही त्याच्याकडे येतात. नात्यांमध्ये तो मामाचा कारक मानला जातो.

बुधाची दोन वैशिष्ट्ये त्याला वेगळे ठरवतात. पहिले — तो तटस्थ ग्रह आहे; ज्या ग्रहासोबत बसतो त्याचा स्वभाव उचलतो. शुभग्रहासोबत असला की शुभ, पापग्रहासोबत असला की पाप. दुसरे — बुध सूर्याच्या सर्वात जवळ फिरतो, त्यामुळे तो सूर्यापासून कधीच अठ्ठावीस अंशांपेक्षा दूर जात नाही आणि वारंवार अस्तंगत होतो. पत्रिकेत बुध अस्तंगत असणे हे विरळा नाही; अशा वेळी त्याचे फळ कमी होते असे मानण्याआधी तो उच्चीचा किंवा स्वगृही आहे का हे पाहावे लागते.

बुधाला लग्नात म्हणजे पहिल्या भावात दिग्बल मिळते — तिथला बुध हजरजबाबी, विनोदी आणि तरुण दिसणारे व्यक्तिमत्त्व देतो. दुसऱ्या भावातील बुध वक्तृत्व आणि आर्थिक हिशोबाची पक्की जाण देतो, पाचव्यातील बुध गणित व तर्कशास्त्रात प्रावीण्य आणि दहाव्यातील बुध व्यापारात यश. सहाव्या व बाराव्या भावातील बुध मात्र कागदपत्रांतील चुका, कर्जाचे गुंते व मज्जासंस्थेच्या तक्रारी दाखवतो. बुध ज्या ग्रहासोबत आहे त्याचे फळ उचलत असल्याने भावफल ठरवण्याआधी त्याची युती तपासणे अनिवार्य ठरते.

बुध मिथुन व कन्या या राशींचा स्वामी. इथे एक गोष्ट फक्त बुधाच्या बाबतीत घडते — तो कन्या याच स्वतःच्या राशीत उच्चीचा होतो, पंधरा अंशांवर. नवग्रहांत असे दुसऱ्या कोणत्याही ग्रहाचे नाही. मीन राशीत तो नीचीचा आणि कन्येचे सोळा ते वीस अंश हे मूलत्रिकोण.

सूर्य व शुक्र हे त्याचे मित्र, चंद्र शत्रू आणि बाकी सम. दृष्टी फक्त सातवी. आश्लेषा, ज्येष्ठा व रेवती ही त्याची नक्षत्रे — तिन्ही राशीच्या शेवटी येणारी गंडांत नक्षत्रे, हा योगायोग नोंद घेण्याजोगा. बुध एका राशीत साधारण तीन आठवडे राहतो, पण वर्षातून तीनदा सुमारे तीन आठवडे वक्री होतो; या काळात करार, नव्या व्यवसायाची सुरुवात आणि महत्त्वाची कागदपत्रे यांबाबत सावधगिरी सांगितली जाते. सूर्य-बुध युतीचा बुधादित्य योग हा बुधाचा सर्वात प्रसिद्ध योग.

बुधाची महादशा सतरा वर्षांची आणि ती शनीच्या एकोणीस वर्षांच्या दशेनंतर येते — म्हणजे विंशोत्तरी चक्रातील शेवटची दशा. शनीच्या कठोर काळानंतर येणारी ही दशा अनेकांना सुटकेसारखी वाटते; डोके पुन्हा चालू लागते आणि अडलेली कामे मार्गी लागतात.

या सतरा वर्षांत शिक्षण, परीक्षा, लेखन, प्रकाशन, व्यापार, दलाली, बँकिंग आणि तंत्रज्ञान या क्षेत्रांत प्रगती दिसते. व्यापाऱ्यांसाठी ही सर्वाधिक अनुकूल दशा मानली जाते. बुध दुर्बल किंवा पापपीडित असेल तर याच काळात करारातील चुका, गैरसमजातून तुटलेली नाती, कर्जाचे गुंते आणि मज्जासंस्थेच्या तक्रारी समोर येतात. विद्यार्थ्यांच्या पत्रिकेत बुधाची दशा शिक्षणाच्या वयात आली तर ते मोठे भाग्य मानले जाते.

बुधाची देवता विष्णू आणि महाराष्ट्रात त्याचे रूप म्हणजे विठ्ठल. या ग्रहासाठी सांगितले जाणारे स्थान म्हणजे पुणे जिल्ह्यातील देहू — संत तुकाराम महाराजांचे गाव. तुकोबांची गाथा इंद्रायणीत बुडवली गेली आणि तेरा दिवसांनी तरून वर आली, ही कथा वाणीच्या सामर्थ्याविषयीची आहे — आणि वाणी हेच बुधाचे मुख्य कारकत्व.

बुधवारी विठ्ठल किंवा विष्णूचे दर्शन, तुळशीला पाणी, अभंग किंवा हरिपाठाचे पठण, हिरव्या वस्त्राचा वापर आणि मुगाच्या डाळीचे दान हे बुधबल वाढवणारे उपाय. विद्यार्थ्यांना वह्या-पुस्तके देणे हा या ग्रहासाठी विशेष सांगितलेला उपाय आहे. पाचू हे बुधाचे रत्न; मिथुन व कन्या लग्नाला ते उपयोगी पडते, पण बुध अस्तंगत असेल तर रत्नापेक्षा मंत्रजप अधिक प्रभावी ठरतो.