🟡 नवग्रह — गुरू

देवगुरू बृहस्पती हा ज्ञान, धर्म, संतती आणि संपत्तीचा कारक. गुरू, सल्लागार, न्यायबुद्धी, यकृत आणि शरीरातील मेद हे विषयही त्याच्याकडे. स्त्रीच्या पत्रिकेत तो पतीचा कारक मानला जातो आणि पुरुषाच्या पत्रिकेत पुत्रकारक.

नवग्रहांतील सर्वात मोठा शुभग्रह असल्याने गुरूविषयी एक वचन सतत उद्धृत होते — गुरुदृष्टी सर्व दोष सौम्य करते. पत्रिकेत कितीही अडचणी असल्या तरी गुरू केंद्रात किंवा त्रिकोणात बलवान असेल तर तो संरक्षणाचा थर तयार करतो. मंगळ दोष, कालसर्प योग किंवा साडेसाती यांची तीव्रता तपासताना अनुभवी ज्योतिषी सर्वात आधी गुरूचे स्थान पाहतो, हे याच कारणासाठी.

गुरूलाही लग्नात दिग्बल मिळते; तिथला गुरू विवेक, वजन आणि समाजातील विश्वासार्हता देतो. पण गुरूच्या बाबतीत दोन अपवाद लक्षात ठेवावे लागतात. पहिला — ‘कारको भावो नाशाय’: गुरू संततीचा कारक असूनही पाचव्या भावात असल्यास अपत्यप्राप्तीत विलंब होतो असे शास्त्र सांगते. दुसरा — मिथुन व कन्या लग्नाला गुरू केंद्राचा स्वामी होतो आणि तिथे त्याला केंद्राधिपती दोष लागतो, म्हणजे शुभग्रह असूनही त्याचे फळ मंदावते. हे दोन अपवाद माहीत नसल्यास ‘गुरू म्हणजे नेहमी शुभ’ असा चुकीचा निष्कर्ष निघतो.

गुरू धनु व मीन या राशींचा स्वामी. कर्क राशीत पाच अंशांवर तो उच्चीचा होतो आणि मकरेत त्याच अंशावर नीचीचा. धनु राशीचे शून्य ते दहा अंश हे मूलत्रिकोण.

गुरूला सातवीसोबत पाचवी व नववी विशेष दृष्टी आहे — म्हणजे तो त्रिकोणस्थानांकडे पाहतो, आणि त्रिकोण हीच शुभत्वाची स्थाने. सूर्य, चंद्र व मंगळ मित्र; बुध व शुक्र शत्रू; शनी सम. पुनर्वसु, विशाखा व पूर्वा भाद्रपदा ही त्याची नक्षत्रे. गुरू एका राशीत साधारण एक वर्ष राहतो आणि बारा वर्षांत संपूर्ण राशिचक्र पूर्ण करतो — म्हणून त्याच्या राशिबदलाला ‘गुरू गोचर’ म्हणून स्वतंत्र महत्त्व मिळते आणि सिंहस्थ कुंभमेळ्याचे गणितही याच भ्रमणावर आधारित आहे. चंद्रापासून केंद्रात गुरू असल्यास गजकेसरी योग तयार होतो.

गुरूची महादशा सोळा वर्षांची आणि ती राहूच्या अठरा वर्षांनंतर येते. हा क्रम अत्यंत बोलका आहे — राहूची दशा गोंधळ, धावपळ आणि अनिश्चितता देऊन संपते आणि गुरूची दशा त्याच आयुष्याला दिशा देते. अनेक पत्रिकांमध्ये आयुष्यातील सर्वात स्थिर आणि समाधानाची वर्षे हीच ठरतात.

या सोळा वर्षांत उच्च शिक्षण, विवाह, संतती, घर, धार्मिक कार्ये आणि समाजातील प्रतिष्ठा हे विषय पुढे येतात. शिक्षक, वकील, डॉक्टर, सल्लागार आणि पुरोहित या व्यवसायांतील लोकांसाठी ही दशा विशेष फलदायी. गुरू नीचीचा किंवा पापपीडित असेल तर मात्र याच काळात विवाह व संततीत विलंब, चुकीच्या सल्लागारांमुळे नुकसान, वजनवाढ आणि यकृताच्या तक्रारी दिसतात. गुरू-शुक्र अंतर्दशा या दशेतील सर्वात सुखद टप्पा मानला जातो.

महाराष्ट्रात गुरुतत्त्वाची उपासना दत्तसंप्रदायाच्या रूपाने रुजली आहे. या ग्रहासाठी सांगितले जाणारे स्थान म्हणजे नांदेड जिल्ह्यातील माहूरगड — साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक आणि परंपरेनुसार दत्तात्रेयांचे जन्मस्थान. रेणुकामातेचे मंदिर, अनसूयेचे स्थान आणि दत्तशिखर हे तिन्ही एकाच गडावर आहेत.

गुरुवारी पिवळ्या वस्त्राचा वापर, हरभरा डाळ, हळद, केळी व पिवळ्या धान्याचे दान, गुरुचरित्राचे सप्ताहवाचन आणि दत्तमंदिरात दर्शन हे गुरुबल वाढवणारे उपाय. यांपेक्षा प्रभावी उपाय म्हणून परंपरा एक गोष्ट आवर्जून सांगते — शिक्षकांचा आणि वयाने मोठ्या माणसांचा प्रत्यक्ष आदर. पुष्कराज हे गुरूचे रत्न; धनु व मीन लग्नाला ते बहुधा मानवते, पण नीचीचा गुरू असल्यास आधी मंत्रजप सुचवला जातो.