⚫ नवग्रह — शनी

शनी हा कर्माचा कारक — कष्ट, संयम, न्याय, वैराग्य आणि आयुष्य यांचा अधिपती. नोकर, कामगार, लोखंड, तेल, जुन्या वास्तू, हाडे आणि सांधे हे विषयही त्याचे. शनी क्रूर नाही, तो कठोर आहे; केलेल्या कर्माचे फळ अचूकपणे परत देणारा न्यायाधीश म्हणून ज्योतिषशास्त्र त्याच्याकडे पाहते.

शनीचे मूळ वैशिष्ट्य त्याच्या गतीत आहे — नवग्रहांत तो सर्वात संथ. एका राशीत सुमारे अडीच वर्षे आणि संपूर्ण राशिचक्र पूर्ण करायला जवळपास तीस वर्षे. यामुळेच त्याचे परिणाम काही महिन्यांचे नसून वर्षांचे असतात. साडेसाती — चंद्रराशीपासून बाराव्या, पहिल्या व दुसऱ्या राशीतून जाणारा शनी — याच संथ गतीमुळे साडेसात वर्षांची भरते, आणि चौथ्या किंवा आठव्या स्थानातील शनीला धैय्या म्हणतात.

शनीला सातव्या भावात दिग्बल मिळते — भागीदारी, करार आणि दीर्घकालीन नाती टिकवण्याची जबाबदारी हीच त्याची जागा. तिसऱ्या, सहाव्या व अकराव्या या उपचयस्थानांत शनी सर्वात चांगले फळ देतो; तिथला शनी वयाबरोबर वाढत जाणारी प्रगती दाखवतो. लग्नात शनी असल्यास दीर्घायुष्य पण लहानपणी कष्ट, आणि चेहऱ्यावर वयापेक्षा जास्त गंभीरपणा दिसतो. इथेही ‘कारको भावो नाशाय’ लागू होते — शनी आयुष्याचा कारक असूनही आठव्या म्हणजे आयुष्यस्थानी बसला तर आयुर्बलाचा वेगळा विचार करावा लागतो.

शनी मकर व कुंभ या राशींचा स्वामी. तूळ राशीत वीस अंशांवर तो उच्चीचा होतो आणि मेषेत त्याच अंशावर नीचीचा. कुंभ राशीचे शून्य ते वीस अंश हे मूलत्रिकोण.

शनीला सातवीसोबत तिसरी व दहावी विशेष दृष्टी आहे. तिसरी दृष्टी सौम्य आणि परिश्रमाला फळ देणारी, तर दहावी दृष्टी कामाच्या ठिकाणी दाब आणणारी मानली जाते. बुध व शुक्र त्याचे मित्र; सूर्य, चंद्र व मंगळ शत्रू; गुरू सम. पुष्य, अनुराधा व उत्तरा भाद्रपदा ही त्याची नक्षत्रे. शनी दरवर्षी सुमारे साडेचार महिने वक्री होतो. सूर्य व छाया यांचा पुत्र अशी त्याची पौराणिक ओळख — म्हणूनच सूर्य-शनी हे पिता-पुत्र असूनही शत्रू मानले जातात, जो नवग्रहांतील सर्वात बोलका विरोधाभास आहे.

शनीची महादशा एकोणीस वर्षांची आणि ती गुरूच्या सोळा वर्षांनंतर येते. गुरूच्या दशेतील मोकळेपणानंतर शनीची दशा अचानक शिस्त, जबाबदारी आणि हिशोब मागू लागते — हा बदल विंशोत्तरीतील सर्वात तीव्र मानला जातो.

ही दशा अपयशाची नाही, विलंबाची आहे. कामे होतात, पण अपेक्षेपेक्षा उशिरा; मिळते ते मात्र टिकते. या एकोणीस वर्षांत नोकरीतील स्थैर्य, जमीन-जुन्या वास्तूंचे व्यवहार, कामगारांशी संबंधित व्यवसाय आणि दीर्घ पल्ल्याची गुंतवणूक फलदायी ठरते. शनी-शनी हे पहिले तीन वर्षांचे अंतर पूर्ण दशेचा स्वर ठरवते आणि तेच सर्वाधिक कसोटीचे. मकर व कुंभ लग्नाच्या जातकांना शनी योगकारक असल्याने ही दशा उलट प्रगतीची ठरते — हा अपवाद लक्षात न घेता ‘शनीची दशा म्हणजे वाईट’ असे म्हणणे चुकीचे आहे.

शनिउपासनेचे महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे स्थान म्हणजे अहिल्यानगर (अहमदनगर) जिल्ह्यातील श्री शनी शिंगणापूर — जिथली स्वयंभू शिळा उघड्यावर आहे आणि गावातील घरांना दरवाजे नसतात ही परंपरा आजही सांगितली जाते. शनि अमावास्या आणि शनि त्रयोदशीला तिथे मोठी यात्रा भरते.

याखेरीज गावोगावच्या मारुती मंदिरात शनिवारी तेल वाहण्याची पद्धत महाराष्ट्रभर आहे — शनीचे तेज मारुतीच्या उपासनेने सौम्य होते अशी परंपरेची मांडणी. पिंपळाला प्रदक्षिणा व पाणी, तीळ, उडीद, काळे वस्त्र व लोखंडाचे दान, शनि स्तोत्राचे पठण आणि कष्टकऱ्यांना वेळेवर मोबदला देणे हे उपाय सांगितले जातात. यांतील शेवटचा उपाय सर्वात प्रभावी मानला जातो. नीलम हे शनीचे रत्न, पण ते सर्वात तापदायकही — तीन दिवस उशाशी ठेवून तपासूनच धारण करावे.