💚 नवग्रह — बुध (Mercury)

बुध बुद्धि, वाणी, संवाद र व्यापारको कारक हो। बलियो बुध भएका जातक कुशल वक्ता, लेखक र व्यापारी हुन्छन्। प्रविधि, कानुन र लेखा पनि बुधकै क्षेत्र हुन्।

बुध मिथुन र कन्याको स्वामी हो, कन्या (15°) मा उच्च र मीनमा नीच। बुध सूर्यको नजिकै रहन्छ र सूर्यसँगको युतिमा 'बुधादित्य योग' बनाउँछ, जसले तीक्ष्ण बुद्धि दिन्छ।

बुधबार विष्णु/गणेशको पूजा, हरियो वस्त्र र मुगीको दानले बुधलाई अनुकूल बनाउँछ। पन्ना बुधको रत्न हो।

बुध बुद्धि, वाणी र वाणिज्यका कारक हुन् र दशम भावका चार कारकमध्ये एक। तर यिनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कारकत्व प्रायः बिर्सिइन्छ — बुध मामाका पनि कारक हुन्। अनि ‘विद्या’का कारक हुनुको अर्थ केवल पढाइ होइन; बुधको विद्या प्रयोगको विद्या हो — हिसाब, भाषा, सम्झौता र विश्लेषण।

बुध मिथुन र कन्याका स्वामी हुन्। मूलत्रिकोण कन्याको 16° देखि 20° — एकदमै साँघुरो पट्टी। उच्च पनि कन्या 15°, नीच मीन 15°।

अर्थात् बुध आफ्नै राशिमा उच्च हुने एक मात्र ग्रह हुन्। यो केवल रोचक तथ्य होइन, व्यावहारिक सूत्र हो: कन्याका बुध अरू कुनै पनि स्थितिभन्दा बलवान् हुन्छन्, र त्यसैले कन्या लग्न वा राशिका जातक विश्लेषणका काममा स्वाभाविक रूपमा अगाडि निस्कन्छन्।

बुधको महादशा सत्र वर्षको हुन्छ — शुक्र र शनिपछि तेस्रो सबैभन्दा लामो। आश्लेषा, ज्येष्ठा वा रेवती नक्षत्रमा जन्म भएको छ भने यो पहिलो दशा हुन्छ।

स्वभाव — ‘फैलावट र जोड’। यी सत्र वर्ष धेरैजसो जातकको पढाइ, पहिलो जागिर वा व्यापार-विस्तारको समयमा पर्छन्। बुध नपुंसक ग्रह हुन् — जोसँग बस्छन् उसैको गुण लिन्छन्, त्यसैले यस दशाको फल सबैभन्दा बढी जन्मकुण्डलीमा बुध कोसँग छन् भन्नेमा भर पर्छ।

बुधबार साबुत मुगीको दान, कुनै एउटा बालबालिकाको वर्षभरिको पढाइ खर्च, र हरेक मौखिक वचनलाई लिखित रूप दिने।

नेपालमा हरेक वर्ष पात्रो तयार पार्न ज्योतिषीहरूले हातैले तिथि, करण र योग गन्ने जुन अटुट परम्परा छ, त्यो बुधको क्षेत्रको सबैभन्दा पुरानो नेपाली प्रमाण हो — दशैं, तिहारदेखि न्वारनसम्मका साइत यसैबाट निक्लन्छन्। बुधको उपायका लागि हिसाब सिक्नुभन्दा राम्रो केही छैन।