भद्रा काल (विष्टि करण)

भद्रा काल त्यो समय हो जब विष्टि करण चलिरहेको हुन्छ। एउटा तिथिमा दुई करण हुन्छन्, जसमध्ये विष्टि करण अशुभ मानिन्छ। पौराणिक मान्यताअनुसार भद्रा सूर्यदेवकी छोरी र शनिदेवकी दिदी हुन्।

भद्रा कालमा वर्जित कार्य

• विवाह, माग्नी र माङ्गलिक कार्य
• रक्षाबन्धन — जनै पूर्णिमामा राखी/रक्षासूत्र बाँध्ने (विशेष रूपमा वर्जित)
• होलिका दहन / चीर दहन
• नयाँ व्यापार सुरु गर्ने र पसलको उद्घाटन
• गृहप्रवेश
• महत्त्वपूर्ण सम्झौतामा हस्ताक्षर र लामो यात्राको आरम्भ

भद्रा कालमा गर्न सकिने कार्य

• नित्य पूजापाठ र आध्यात्मिक गतिविधि
• मुद्दा-मामिला, प्रतिस्पर्धा र शत्रु-विजयसँग जोडिएका काम
• सामान्य दैनिक काम

⚠️ नोट: यो गणना अनुमानित हो। भद्राको वास (स्वर्ग/पाताल/पृथ्वी) पनि हेरिन्छ — सही जानकारीका लागि पात्रो वा ज्योतिषीसँग परामर्श लिनुहोस्।

पञ्चाङ्गको पाँचौं अङ्ग करण एउटा तिथिको ठीक आधा भाग हो, अर्थात् सूर्य र चन्द्रमाबीचको कोणीय अन्तर 6 अंश बढ्न लाग्ने समय। एघार करणमध्ये सातौं, अर्थात् विष्टि करण, जति बेर चल्छ त्यही अवधिलाई भद्रा काल भनिन्छ। त्यसैले भद्रा दिनभरि रहँदैन, दिनभित्रका केही घण्टा मात्र रहन्छ — यही कुरा सबैभन्दा बढी गलत बुझिन्छ।

एउटा चान्द्र महिनामा साठी अर्ध-तिथि हुन्छन् र तीमध्ये आठवटा विष्टि बन्छन्, अर्थात् लगभग हरेक तेस्रो दिन। सामान्यतया शुक्ल पक्षमा चतुर्थी, अष्टमी, एकादशी र पूर्णिमाको आसपास तथा कृष्ण पक्षमा तृतीया, सप्तमी, दशमी र चतुर्दशीको आसपास यो पर्छ। एउटा भद्राको अवधि औसतमा दसदेखि तेह्र घण्टा रहन्छ; कहिले पूरै रात चल्छ त कहिले दिनको केही भाग।

भद्रा दिनमा परेको छ कि रातमा, यो पनि हेरिन्छ। निद्रामै बित्ने भद्रालाई व्यवहारमा बेवास्ता गर्न सकिन्छ; जुन काम दिनमा गर्नुपर्ने हो, त्यसैका लागि दिनको भद्रा गणनामा आउँछ।

भद्रा त्यस बेला चन्द्रमा जुन राशिमा छ, त्यसअनुसार तीन लोकमध्ये कुनै एकमा वास गर्छ — यसैले दोष कति लाग्छ भन्ने निर्णय गर्छ।

• स्वर्गको भद्रा — चन्द्रमा कर्क, सिंह, कुंभ वा मीनमा हुँदा। भद्रा देवलोकमा हुन्छ; पृथ्वीवासीमा फल नाममात्र।
• पातालको भद्रा — चन्द्रमा कन्या, तुला, धनु वा मकरमा हुँदा। यसलाई धन-लाभ दिने मानिन्छ।
• पृथ्वीको भद्रा — चन्द्रमा मेष, वृषभ, मिथुन वा वृश्चिकमा हुँदा। यही मात्र पूर्ण रूपमा वर्जित हो।

यससँगै भद्राका अङ्ग पनि गनिन्छन्। सुरुका पाँच घडी मुख, त्यसपछि कण्ठ, हृदय, नाभि र अन्त्यमा पुच्छर। मुखको भद्रा सबैभन्दा भारी र पुच्छरको भद्रा लगभग निर्दोष मानिएको छ — भद्रा पुच्छ नामले चिनिने यो अन्तिम भागलाई त शुभसम्म भनिएको छ, र हतार भए यसैमा काम सकिन्छ। पात्रोमा भद्राको आरम्भ, पुच्छ र समाप्तिको समय छुट्टाछुट्टै छापिन्छ।

हिन्दू परम्परामा भद्राको सबैभन्दा व्यावहारिक प्रयोग दुई पर्वमा हुन्छ, र हरेक वर्ष यही सबैभन्दा धेरै सोधिने प्रश्न बन्छ।

रक्षाबन्धन। श्रावण पूर्णिमा — नेपालमा जनै पूर्णिमा — का दिन राखी र रक्षासूत्र बाँधिन्छ, तर पूर्णिमा तिथि प्रायः भद्राबाटै सुरु हुन्छ। परम्परा यो छ कि भद्रा सकिएपछि मात्र राखी बाँध्नुहोस्। भद्रा मध्याह्नसम्म चले अपराह्नमा र सूर्यास्तसम्म चले प्रदोष कालमा शुभ साइत राखिन्छ। रावण-वधको कथासँग जोडिएको यो मान्यता छ कि भद्रामा बाँधिएको राखीले अशुभ फल दिन्छ, त्यसैले यस पर्वमा भद्राको छुट दिइँदैन।

होलिका दहन। फाल्गुन पूर्णिमाको रात होलिका दहन — नेपालमा चीर दहन — गरिन्छ, र यहाँ पनि नियम कडा छ — दहन प्रदोष कालमा होस्, तर भद्रामा होइन। भद्रा मध्यरातसम्म चले दहन भद्रा-मुख टारेर भद्रा-पुच्छमा वा भद्रा सकिएपछि गरिन्छ। कहिलेकाहीँ यसै कारण होलिका दहन मध्यरातपछिसम्म तानिन्छ।

यसबाहेक विवाह लग्न, गृहप्रवेश, छेवर/मुण्डन, नयाँ पसलको उद्घाटन र लामो यात्राको आरम्भ पनि भद्रामा टारिन्छ। अर्कोतर्फ शल्यक्रिया, मुद्दा र विवाद-निरूपण यस कालमा वर्जित मानिँदैनन्।

भद्रा एउटा करण दोष हो; यसलाई मात्र हेरेर पूरै दिनलाई खराब भन्नु ठीक होइन। त्यस दिनको तिथि, नक्षत्र, योग र बार सबै मिलेर मात्र शुभ साइत बन्छ। उदाहरणका लागि ध्रुव नक्षत्र र शुभ योग भएको दिन बिहान भद्रा परे कार्यक्रम दिउँसोपछि सार्नु पर्याप्त हुन्छ।

राहु काल, गुलिक काल र यमगण्ड हरेक दिन निश्चित डेढ घण्टाका हुन्छन्, जबकि भद्रा चन्द्रमाको गतिअनुसार घटबढ भइरहन्छ — यही यिनीबीचको आधारभूत भिन्नता हो। सबै एकैसाथ हेर्न आजको पञ्चाङ्ग, करणको पूरा विवरणका लागि आजको करण, दिनभित्र घडी छान्न आजको चौघडिया र शुभ समयका लागि शुभ साइत पृष्ठ हेर्नुहोस्।