आजको करण — कौलव

एक तिथिको ठ्याक्कै आधा भाग नै एक करण हो, अर्थात् सूर्य र चन्द्रमाबीचको कोणीय दूरी 6 अंश बढ्न लाग्ने समय। चान्द्र मासमा 30 तिथि हुन्छन्, त्यसैले करणको सङ्ख्या 60 हुन्छ। पञ्चाङ्गका पाँचै अङ्गमध्ये यही सबैभन्दा सूक्ष्म काल-विभाजन हो — औसतमा दसदेखि तेह्र घण्टा मात्र चल्छ।

यी साठी करणका साठी फरक नाम छैनन्; नाम जम्मा एघारवटा मात्र छन्। तीमध्ये सातवटा चक्रझैँ बारम्बार फर्किरहने चर करण र चारवटा महिनामा एकपटक मात्र आउने स्थिर करण हुन्। स्थिर करणको स्थान पञ्चाङ्गमा तोकिएको छ र यही तिनलाई चिन्ने सबैभन्दा सजिलो उपाय हो — कृष्ण चतुर्दशीको उत्तरार्धमा शकुनि, औँसीको पूर्वार्धमा चतुष्पाद, उत्तरार्धमा नाग र शुक्ल प्रतिपदाको पूर्वार्धमा किंस्तुघ्न। त्यसपछि बवदेखि विष्टिसम्मका सात चर करण आठपटक घुम्छन् र महिना पूरा हुन्छ।

दिनको पहिलो र दोस्रो आधा भागका लागि फरक-फरक करण पर्न सक्छन्, त्यसैले पात्रोमा प्रायः एउटै दिनका लागि दुईवटा करण छापिएको पाइन्छ। पहिलो करण दिनको कुन समयमा सकिँदै छ, त्यो हेरेर नै कामको समय तय गरिन्छ।

सात चर करण। प्रत्येकको एउटा पशु-चिह्न हुन्छ र त्यही पशुको स्वभावबाट त्यस करणको कार्यक्षेत्र बुझिन्छ।

• बव — सिंह। नयाँ उद्यम र निरन्तर चलिरहने काम।
• बालव — बाघ। अध्ययन, व्रतबन्ध र सरकारी कारबाही।
• कौलव — बँदेल। मित्रता, विवाह, साझेदारी र सम्बन्ध पक्का गर्ने।
• तैतिल — गधा। निर्माण, घर र घरजग्गाको कारोबार।
• गर — हात्ती। खेती, बीउ रोप्ने र जग्गासम्बन्धी काम।
• वणिज — गाई। व्यापार, हिसाब फरफारक र लेनदेन।
• विष्टि — भाले। यसैलाई भद्रा भनिन्छ; शुभ कार्यका लागि वर्जित।

चार स्थिर करण। शकुनिलाई मन्त्र-साधना र औषधिका लागि, चतुष्पादलाई पितृकर्म र गोदानका लागि, नागलाई व्रत र नागसम्बन्धी अनुष्ठानका लागि तथा किंस्तुघ्नलाई हरेक प्रकारको शुभारम्भका लागि अनुकूल मानिन्छ। ध्यान दिनुहोस्, यी चारवटै महिनामा एक-एकपटक मात्र, औँसीको सन्धिवरिपरि मात्र आउँछन् — त्यसैले यिनको भेट हुनु आफैँमा असामान्य हो।

एघार करणमध्ये विष्टिलाई मात्र वर्जित मानिन्छ। एक चान्द्र मासमा यो आठपटक आउँछ, अर्थात् लगभग हरेक तेस्रो दिन — त्यसैले पसले र कालिगढहरूले महिनाको सुरुमै यसका मितिहरू निकालेर राख्छन्। तर विष्टि हरेकपटक उत्तिकै भारी हुँदैन; त्यस घडीमा चन्द्रमा कुन राशिमा छ, त्यसैबाट दोष कति लाग्छ भन्ने तय हुन्छ। यसको पूरा नियम छुट्टै पृष्ठमा दिइएको छ।

विवाह, गृहप्रवेश, छेवर, नयाँ पसलको उद्घाटन र लामो यात्राको सुरुवात विष्टिमा टारिन्छ। अर्कोतर्फ शल्यक्रिया, मुद्दा-मामिला, विवाद-मिलान र शत्रुसम्बन्धी काम यस करणमा वर्जित मानिँदैनन्।

तिथि, नक्षत्र र योगले पूरै दिनको स्वभाव बताउँछन्, जबकि करणले त्यस दिनभित्रको एउटा निश्चित आधा भागलाई चिनाउँछ। त्यसैले सूक्ष्म शुभ साइत निकाल्दा करण सबैभन्दा अन्त्यमा जाँचिने अङ्ग हो।

नेपालको व्यावहारिक पद्धतिमा करण र चौघडिया सँगसँगै हेरिन्छन्। करणले दिनको कुन आधा भाग लिने भन्ने बताउँछ, र चौघडियाले त्यो आधा भागभित्रको डेढ घण्टाको घडी छान्न मद्दत गर्छ। यदि बिहान विष्टि र दिउँसोपछि बव छ भने काम दिउँसोपछिको अमृत वा शुभ चौघडियामा राखिन्छ — काठमाडौँदेखि तराईसम्मका पसले र कालिगढहरूको यही सामान्य चलन हो।

थप विवरणका लागि आजको पञ्चाङ्ग, आजको चौघडिया र भद्रा काल पृष्ठ हेर्नुहोस्।