आजको तिथि — तृतीया

सूर्य र चन्द्रमाबीचको कोणीय अन्तर ठीक 12 अंश बढ्न जति समय लाग्छ, त्यसैलाई एक तिथि भनिन्छ। औंसीपछि चन्द्रमा सूर्यबाट टाढा सर्न थाल्छ र हरेक 12 अंश पूरा हुनासाथ एउटा तिथि सकिन्छ। पूरा 360 अंश पूरा भएपछि 30 तिथिसहित एक चान्द्र मास पूरा हुन्छ।

तिथिको लम्बाइ सधैं एकनास रहँदैन। चन्द्रमाको कक्षीय गति घटबढ भइरहने हुँदा एउटा तिथि लगभग 19 देखि 26 घण्टासम्म चल्न सक्छ। यसैकारण कहिले एउटै तिथि दुई अङ्ग्रेजी मितिमा फैलिन्छ भने कहिले एकै दिनमा दुई तिथि फेरिन्छन्। सूर्योदयको बेला जुन तिथि चलिरहेको हुन्छ, त्यसैलाई त्यो दिनको तिथि लेखिन्छ — यसलाई उदया तिथि भनिन्छ।

यहाँ नेपाल र उत्तर भारतको आफ्नै एउटा विशेषता छ। यहाँ चान्द्र मास पूर्णिमान्त पद्धतिबाट गनिन्छ, अर्थात् मास पूर्णिमामा सकिन्छ र कृष्ण पक्ष अर्को मासको नाममा पहिले आउँछ। दक्षिण र पश्चिम भारतमा अमान्त पद्धति चल्छ, जहाँ मास औंसीमा सकिन्छ। परिणाम के हुन्छ भने कृष्ण पक्षको एउटै तिथिलाई नेपालमा एउटा मास र दक्षिणमा त्यसभन्दा अघिल्लो मासको भनिन्छ — कृष्णाष्टमी र महाशिवरात्रिको मास-नाममा यही भिन्नता देखिन्छ। तिथि, बार र नक्षत्र उही रहन्छन्; मासको नाम मात्र फेरिन्छ।

तलको तालिकामा हरेक तिथिसँगै त्यो प्रमुख व्रत वा पर्व दिइएको छ जसबाट नेपाली समाजमा त्यो तिथि चिनिन्छ। पात्रो पढ्दा यही व्यावहारिक पहिचान सबैभन्दा बढी काम लाग्छ।

• प्रतिपदा — आश्विन शुक्ल प्रतिपदामा घटस्थापनासँगै दशैं र नवरात्र आरम्भ; कार्तिक शुक्ल प्रतिपदामा गोवर्धन पूजा र म्ह पूजा, जुन दिन नेपाल सम्वत्को नयाँ वर्ष सुरु हुन्छ।
• द्वितीया — कार्तिक शुक्ल द्वितीयामा भाइटीका, तिहारको अन्तिम र सबैभन्दा प्रिय दिन; जग, सम्झौता र लामो यात्राका लागि अनुकूल।
• तृतीया — वैशाख शुक्ल तृतीयामा अक्षय तृतीया, साइत नहेरी विवाह गर्न सकिने अबुझ दिन; भाद्र शुक्ल तृतीयामा महिलाहरूको महान् पर्व हरितालिका तीज।
• चतुर्थी — रिक्ता वर्ग; भाद्र शुक्ल चतुर्थीमा गणेश चतुर्थी, जसलाई काठमाडौं उपत्यकामा चथा पनि भनिन्छ।
• पंचमी — माघ शुक्ल पञ्चमीमा श्रीपञ्चमी अर्थात् बसन्त पञ्चमी, विद्यारम्भ र सरस्वती पूजाको दिन; श्रावण शुक्ल पञ्चमीमा नागपञ्चमी; भाद्र शुक्ल पञ्चमीमा ऋषिपञ्चमी।
• षष्ठी — कार्तिक शुक्ल षष्ठीमा छठ पर्व, मधेश र तराईको सबैभन्दा ठूलो व्रत।
• सप्तमी — आश्विन शुक्ल सप्तमीमा दशैंको फूलपाती; माघ शुक्ल सप्तमी रथ सप्तमी; सवारी साधन खरिद र सरकारी कामका लागि उपयुक्त।
• अष्टमी — उग्र तिथि; भाद्र कृष्ण अष्टमीमा श्रीकृष्ण जन्माष्टमी, आश्विन शुक्ल अष्टमीमा दशैंको महाअष्टमी र कालरात्रि पूजा।
• नवमी — रिक्ता तिथि; चैत्र शुक्ल नवमीमा रामनवमी, जनकपुरको जानकी मन्दिरमा विशेष उत्सव; आश्विन शुक्ल नवमीमा महानवमी र कुमारी पूजा।
• दशमी — आश्विन शुक्ल दशमीमा विजया दशमी, ठूलाबडाको हातबाट टीका-जमरा थाप्ने र नयाँ काम आरम्भ गर्ने अबुझ साइत; ज्येष्ठ शुक्ल दशमीमा गङ्गा दशहरा।
• एकादशी — उपवासको प्रमुख तिथि; आषाढ शुक्लको हरिशयनी एकादशी र कार्तिक शुक्लको हरिबोधिनी एकादशी सबैभन्दा प्रसिद्ध छन्, हरिबोधिनीपछि विवाहका साइत खुल्छन्।
• द्वादशी — एकादशी व्रतको पारण; दान र अन्नदानका लागि श्रेष्ठ।
• त्रयोदशी — प्रदोष व्रत; कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीमा धनतेरस र काग तिहार, भाँडाकुँडा र धातु किन्ने दिन।
• चतुर्दशी — रिक्ता तिथि; फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशीमा पशुपतिनाथमा महाशिवरात्रि, कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीमा नरक चतुर्दशी र कुकुर तिहार।
• पूर्णिमा र औंसी — वैशाख पूर्णिमामा बुद्ध जयन्ती, श्रावण पूर्णिमामा जनै पूर्णिमा, आश्विन पूर्णिमामा कोजाग्रत पूर्णिमा; कार्तिक औंसीमा तिहारको लक्ष्मी पूजा, भाद्र कृष्ण औंसीमा बुबाको मुख हेर्ने कुशे औंसी र वैशाख कृष्ण औंसीमा मातातीर्थ औंसी।

यिनै पन्ध्र तिथिलाई पाँच वर्गमा पनि बाँडिन्छ, जुन हरेक पाँच तिथिमा दोहोरिन्छन् — नन्दा (1, 6, 11), भद्रा (2, 7, 12), जया (3, 8, 13), रिक्ता (4, 9, 14) र पूर्णा (5, 10, 15)। रिक्तामा नयाँ आरम्भ टारिन्छ, तर ऋण तिर्न र उपचार सुरु गर्न वर्जित छैन।

यदि कुनै तिथिले दुई सूर्योदय छोयो भने त्यसलाई वृद्धि तिथि र कुनै सूर्योदय नछोई एकै दिनमा सुरु भएर सकियो भने क्षय तिथि भनिन्छ। हरेक वर्ष कृष्णाष्टमी, तीज वा शिवरात्रि कुन दिन मनाउने भन्ने प्रश्न उठ्छ — उत्तर यही स्थितिमा लुकेको हुन्छ।

यहाँ सूक्ष्म नियम काम लाग्छन्। केही व्रत उदयव्यापिनी हुन्छन्, अर्थात् सूर्योदयको बेला जुन तिथि छ त्यही मान्य; केही प्रदोषव्यापिनी, अर्थात् साँझको बेला जुन तिथि छ त्यही मान्य; र केही निशीथव्यापिनी, अर्थात् मध्यरातको तिथि मान्य। जन्माष्टमी निशीथव्यापिनी हो, प्रदोष व्रत प्रदोषव्यापिनी, जबकि एकादशी उदयव्यापिनी। फरक-फरक पञ्चाङ्गले फरक नियमलाई प्राथमिकता दिन्छन्, त्यसैले नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिको पात्रो, काशीका पञ्चाङ्ग र मिथिलाका पञ्चाङ्गले कहिलेकाहीँ एक दिन अगाडि-पछाडि तिथि देखाउँछन्। यो गणनाको गल्ती होइन, नियम-छनोटको भिन्नता हो।

करिब तीन वर्षमा एक पटक आउने अधिक मास अर्थात् मलमासमा तिथिहरू दोहोरिन्छन्; व्रत र पर्व निज मासमै गरिन्छन्, अधिक मास दान, जप र तीर्थका लागि मात्र राखिन्छ। यस पृष्ठको गणना दृक् पद्धतिको नजिकको अनुमान हो — विवाह, गृहप्रवेश र श्राद्धजस्ता कामका लागि आफ्नो क्षेत्रको छापिएको पात्रोसँग अवश्य मिलान गर्नुहोस्।

पञ्चाङ्ग शब्दको अर्थ नै पाँच अङ्ग हो — बार, तिथि, नक्षत्र, योग र करण। यीमध्ये तिथिले सूर्य र चन्द्रमाको अन्तर नाप्छ, नक्षत्रले चन्द्रमाको स्थिति मात्र, योगले दुवैको भोगांशको जोड, र करण तिथिको आधा भाग हो।

दिनको शुभ-अशुभ समय निकाल्न नेपाल र उत्तर भारतमा चौघडिया पनि प्रचलित छ। दिन र रातलाई आठ-आठ भागमा बाँडेर अमृत, शुभ, लाभ, चर, रोग, काल र उद्वेग चौघडिया निकालिन्छ — यो तिथिभन्दा स्वतन्त्र, बारमा आधारित व्यवस्था हो। त्यसैले व्यवहारमा मानिसहरू तिथिबाट दिन छान्छन् र चौघडियाबाट त्यो दिनको घडी।

पूरा दिनको विवरण हेर्न आजको पञ्चाङ्ग, घडी छान्न आजको चौघडिया र चन्द्रमाको स्थितिका लागि आजको नक्षत्र पृष्ठ हेर्नुहोस्।