आजको नक्षत्र — श्रवण

राशिचक्रका पूरा 360 अंशलाई 27 बराबर भागमा बाँड्दा प्रत्येक भाग 13 अंश 20 कलाको हुन्छ। त्यही एउटा नक्षत्र हो। चन्द्रमा दिनभरमा लगभग 13 अंश हिँड्छ, त्यसैले लगभग एक दिनमा एउटा नक्षत्र पार गर्छ। तिथिले सूर्य र चन्द्रमा दुवैलाई सँगै हेर्छ भने नक्षत्रले चन्द्रमाको स्थिति मात्र नाप्छ।

हरेक नक्षत्र फेरि चार चरणमा बाँडिएको छ; एक चरण 3 अंश 20 कलाको हुन्छ। 27 नक्षत्रका 108 चरण मिलेर नवांश चक्र बन्छ। नौ ग्रह क्रमशः तीन पटक घुमेर 27 नक्षत्रका दशा-स्वामी बन्छन् — केतु, शुक्र, सूर्य, चन्द्र, मङ्गल, राहु, गुरु, शनि, बुध। त्यसैले जन्म नक्षत्रबाटै जातकको पहिलो महादशा कुन ग्रहको हो र कति बाँकी छ भन्ने थाहा हुन्छ।

विवाहको चिना मिलानमा नक्षत्रको गण सबैभन्दा पहिले हेरिन्छ — देव, मनुष्य र राक्षस। तल हरेक नक्षत्रको दशा-स्वामी, गण र त्यो उपयुक्त मानिएको काम दिइएको छ।

• अश्विनी — केतु, देव गण। चिकित्सा, औषधि र छिटो टुंगिने काम।
• भरणी — शुक्र, मनुष्य गण। उग्र; पुरानो काम टुंग्याउन, नयाँ आरम्भका लागि होइन।
• कृत्तिका — सूर्य, राक्षस गण। अग्नि, धातु र भान्सासँग जोडिएका काम।
• रोहिणी — चन्द्र, मनुष्य गण। ध्रुव; गृहप्रवेश, वृक्षारोपण, दीर्घकालीन लगानी।
• मृगशिरा — मङ्गल, देव गण। मृदु; विवाह, वस्त्र, गरगहना र खोज।
• आर्द्रा — राहु, मनुष्य गण। तीक्ष्ण; शल्यक्रिया र कठोर निर्णय, माङ्गलिक कार्य टारिन्छन्।
• पुनर्वसु — गुरु, देव गण। चर; फर्केर आउने यात्रा र पुनर्निर्माण।
• पुष्य — शनि, देव गण। मुहूर्त शास्त्रको सर्वश्रेष्ठ नक्षत्र; गुरुपुष्य र रविपुष्य योगमा किनमेल शुभ, विवाह मात्र वर्जित।
• आश्लेषा — बुध, राक्षस गण। तीक्ष्ण; मन्त्र, गुप्त विद्या र विष चिकित्सा; यहाँ गण्डान्त सन्धि छ।
• मघा — केतु, राक्षस गण। उग्र; श्राद्ध, तर्पण र अंशबन्डाका मामिला।
• पूर्वा फाल्गुनी — शुक्र, मनुष्य गण। उग्र; विश्राम, मनोरञ्जन र सजावट।
• उत्तरा फाल्गुनी — सूर्य, मनुष्य गण। ध्रुव; विवाह, सम्झौता र स्थायी साझेदारी।
• हस्त — चन्द्र, देव गण। क्षिप्र; हस्तशिल्प, व्यापार र छिटो टुंगिने काम।
• चित्रा — मङ्गल, राक्षस गण। मृदु; वास्तु, नक्सा, गरगहना र घरको सजावट।
• स्वाति — राहु, देव गण। चर; व्यापार, वार्ता र स्थान परिवर्तन।
• विशाखा — गुरु, राक्षस गण। मिश्र; लक्ष्य-सिद्धि र प्रतिस्पर्धा।
• अनुराधा — शनि, देव गण। मृदु; मित्रता, संयुक्त उद्यम र मेलमिलाप।
• ज्येष्ठा — बुध, राक्षस गण। तीक्ष्ण; नेतृत्व र अधिकार, तर शुभारम्भका लागि होइन; यहाँ पनि गण्डान्त।
• मूल — केतु, राक्षस गण। तीक्ष्ण; जडीबुटी, अनुसन्धान र गहिरो खोज।
• पूर्वाषाढ़ा — शुक्र, मनुष्य गण। उग्र; पानी, डुङ्गा र कुलोसँग जोडिएका काम।
• उत्तराषाढ़ा — सूर्य, मनुष्य गण। ध्रुव; स्थायी विजय, शिलान्यास र पदभार ग्रहण।
• श्रवण — चन्द्र, देव गण। चर; श्रवण, अध्ययन, सङ्गीत र शास्त्र-पाठ।
• धनिष्ठा — मङ्गल, राक्षस गण। चर; बाजा, सम्पत्ति र सामूहिक काम; तेस्रो चरणबाट पञ्चक सुरु।
• शतभिषा — राहु, राक्षस गण। चर; चिकित्सा, औषधि र गूढ अनुसन्धान।
• पूर्वा भाद्रपद — गुरु, मनुष्य गण। उग्र; तप, वैराग्य र दर्शन-चर्चा।
• उत्तरा भाद्रपद — शनि, मनुष्य गण। ध्रुव; गहिरो अध्ययन, दान र स्थायी प्रतिष्ठा।
• रेवती — बुध, देव गण। मृदु; यात्रा आरम्भ, पशुपालन र मन्दिरका काम; पञ्चक यहीँ सकिन्छ।

नेपालमा नक्षत्रसँग जोडिएर सबैभन्दा धेरै सोधिने कुरा पञ्चक हो। धनिष्ठाको तेस्रो चरणदेखि रेवतीको अन्त्यसम्म चन्द्रमाको भ्रमण-अवधिलाई पञ्चक भनिन्छ र यो हरेक 27 दिनमा लगभग पाँच दिनका लागि फर्किन्छ। यसमा छाना ढलान गर्ने, काठ र दाउरा सङ्कलन गर्ने, दक्षिण दिशाको यात्रा, खाट बनाउने र शवदाह — यी पाँच काम वर्जित मानिन्छन् — बाँकी सबै काम सामान्य रूपमा गरिन्छन्। आइतबारबाट सुरु हुने रोग पञ्चक र शनिबारबाट सुरु हुने मृत्यु पञ्चक बढी कडा मानिन्छ, जबकि शुक्रबारको चोर पञ्चकलाई धन-सुरक्षासँग मात्र जोडिन्छ।

दोस्रो कुरा न्वारनको हो। नेपाली परम्परामा प्रायः एघारौं दिन न्वारन गरिन्छ र पुरोहितले जन्म नक्षत्रको चरणअनुसार नामाक्षर बताउनुहुन्छ। यहाँ एउटा वास्तविक अड्चन छ जुन पात्रोमा खुलेर लेखिँदैन — 108 चरणको अक्षर-चक्रमा हस्तको चौथो चरणका लागि ठ, अनुराधाका चरणका लागि ण र उत्तरा भाद्रपदका लागि ञ आउँछ, तर यी अक्षरबाट सुरु हुने नाम नेपालीमा लगभग पाइँदैनन्। ष पनि शब्दको सुरुमा लगभग आउँदैन। व्यवहारमा पुरोहितले नजिकको चरणको अक्षर लिनुहुन्छ, वा राशि-नाम चिनामा छुट्टै लेखेर बोलाउने नाम परिवारको रोजाइअनुसार राखिन्छ।

पहिले माथिको सूचीमा आजको नक्षत्रसामु लेखिएको उपयोग पढ्नुहोस्, र त्यो पञ्चकको सीमाभित्र त पर्दैन भनेर पनि हेर्नुहोस्। दोस्रो, आफ्नो जन्म नक्षत्रदेखि आजको नक्षत्रसम्म गनेर त्यो संख्यालाई नौले भाग गर्नुहोस्; शेषअनुसार जन्म, सम्पत्, विपत्, क्षेम, प्रत्यरि, साधक, वध, मित्र र अतिमित्र — यी नौ तारा दोहोरिन्छन्। विपत्, प्रत्यरि र वध तारामा यात्रा र नयाँ आरम्भ टार्ने परम्परा छ। तेस्रो, चन्द्रमा तपाईंको जन्म राशिबाट आठौं राशिमा त छैन, अर्थात् चन्द्राष्टम त छैन भनेर हेर्नुहोस्।

नक्षत्र एक्लै राम्रो भए पनि त्यस दिनको तिथि र करण मिलेर मात्र शुभ साइत पूरा हुन्छ। विस्तृत फलका लागि 27 नक्षत्रको फल, त्यस दिनको तिथिका लागि आजको तिथि र बच्चाको नामाक्षरका लागि नक्षत्रअनुसार नाम पृष्ठ हेर्नुहोस्।