વિક્રમ સંવત અને ગુજરાતી મહિના — ગુજરાતની કાળગણના

વિક્રમ સંવત અને ગુજરાતી મહિના

ગુજરાત પાસે પોતાની આગવી કાળગણના છે — વિક્રમ સંવત. રાજા વિક્રમાદિત્યના નામ સાથે જોડાયેલી આ વર્ષગણના ઈસવી સન કરતાં લગભગ ૫૬-૫૭ વર્ષ આગળ ચાલે છે. આજે પણ લગ્નની કંકોત્રી, ચોપડા પૂજન, શ્રાદ્ધ અને મુહૂર્ત — બધે વિક્રમ સંવતની તિથિ જ લખાય છે.

બેસતું વર્ષ — કારતક સુદ એકમ

ગુજરાતની સૌથી નોખી ઓળખ એ છે કે અહીં નવું વર્ષ કારતક સુદ એકમે બેસે છે — દિવાળીના બીજા દિવસે, જેને આપણે બેસતું વર્ષ કહીએ છીએ. ઉત્તર ભારતમાં વિક્રમ સંવત ચૈત્રથી શરૂ થાય છે, પણ ગુજરાતી પરંપરામાં દિવાળીએ જૂનું વર્ષ પૂરું થાય અને ચોપડા પૂજન સાથે નવા વર્ષનાં ખાતાં ખૂલે. વેપારી સંસ્કૃતિ સાથે વણાયેલી આ પરંપરા સદીઓથી અખંડ ચાલી આવે છે.

સંવત અને ઈસવી સનનો હિસાબ

વિક્રમ સંવતમાંથી ઈસવી સન કાઢવો હોય તો સાદો નિયમ યાદ રાખો: કારતકથી ડિસેમ્બર સુધીના ગાળામાં સંવતમાંથી 57 બાદ કરો અને જાન્યુઆરીથી આસો સુધીના ગાળામાં 56. જૂના દસ્તાવેજ, જન્માક્ષર કે શિલાલેખ વાંચતી વખતે આ ગણતરી કામ લાગે છે. શક સંવત નામની બીજી ગણના પણ છે, જે સરકારી પંચાંગમાં વપરાય છે અને ઈસવી સનથી 78 વર્ષ પાછળ ચાલે છે — બંનેને ભેળવવાં નહીં.

ચાંદ્રમાસ અને અમાંત પદ્ધતિ

ગુજરાતી મહિના ચંદ્રની ગતિ પર આધારિત છે. અમાસે મહિનો પૂરો થાય અને નવા ચંદ્રથી નવો મહિનો બેસે — આને અમાંત પદ્ધતિ કહે છે. દરેક મહિનાના બે પક્ષ: સુદ (શુક્લ પક્ષ), જેમાં ચંદ્ર વધતો જાય અને પૂનમે પૂર્ણ થાય; અને વદ (કૃષ્ણ પક્ષ), જેમાં ચંદ્ર ઘટતો જાય અને અમાસે અદૃશ્ય થાય. ઉત્તર ભારતની પૂર્ણિમાંત પદ્ધતિથી આ જુદી છે, એટલે ત્યાંના પંચાંગમાં મહિનાનું નામ ક્યારેક જુદું દેખાય તો મૂંઝાવું નહીં.

બાર મહિના

ગુજરાતી વર્ષના બાર મહિના આ ક્રમે આવે છે: કારતક, માગશર, પોષ, મહા, ફાગણ, ચૈત્ર, વૈશાખ, જેઠ, અષાઢ, શ્રાવણ, ભાદરવો અને આસો. દરેક મહિનો કોઈક તહેવારથી ઓળખાય છે — કારતકમાં દેવદિવાળી, ફાગણમાં હોળી, ચૈત્રમાં રામનવમી, શ્રાવણમાં શિવપૂજા અને જન્માષ્ટમી, ભાદરવામાં ગણેશોત્સવ અને આસોમાં નવરાત્રિ તથા દિવાળી. ચાંદ્રવર્ષ સૌરવર્ષ કરતાં આશરે અગિયાર દિવસ નાનું હોવાથી લગભગ દર ત્રણ વર્ષે એક અધિક માસ ઉમેરાય છે, જેથી તહેવારો ઋતુઓ સાથે જોડાયેલા રહે.

તિથિની વધ-ઘટ કેમ થાય છે?

ગુજરાતી પંચાંગ જોનારને ઘણી વાર પ્રશ્ન થાય કે કોઈક વાર એક તિથિ બે દિવસ ચાલે અને કોઈક વાર વચ્ચેથી તિથિ ગાયબ થઈ જાય. કારણ એ છે કે તિથિ ઘડિયાળના દિવસ જેટલી લાંબી હોતી નથી — તે સૂર્ય અને ચંદ્ર વચ્ચેના બાર અંશના અંતર પર ચાલે છે, જે ક્યારેક વીસ કલાકમાં અને ક્યારેક છવ્વીસ કલાકમાં પૂરું થાય. તેથી ક્ષય તિથિ અને વૃદ્ધિ તિથિ બને છે. વ્રત-તહેવારની તારીખ બાબતે બે પંચાંગમાં ક્યારેક એક દિવસનો ફેર દેખાય તેનું મૂળ પણ આ જ ગણિતમાં છે.

જ્યોતિષમાં તેનું મહત્ત્વ

જન્મ તારીખ ગુજરાતી તિથિમાં ખબર હોય તો તે ગ્રેગોરિયન તારીખમાં ચોકસાઈથી ફેરવી શકાય છે. જન્મ નક્ષત્ર પ્રમાણે વરસગાંઠ ઊજવવી, શ્રાદ્ધના દિવસો નક્કી કરવા, વ્રત-ઉપવાસની તિથિ જોવી અને શુભ મુહૂર્ત કાઢવું — આ બધું વિક્રમ સંવતના પંચાંગ પર જ આધારિત છે. કુંડળીમાં લખાતું સંવત્સરનું નામ પણ આ સાઠ વર્ષના ચક્રમાંથી આવે છે.

રોજિંદા જીવનમાં ઉપયોગ

વેપારીના ચોપડે આજે પણ સંવતનું વર્ષ પહેલું લખાય છે અને ઈસવી સન પછી. ઘરના મંગળ પ્રસંગની કંકોત્રીમાં તિથિ જ મુખ્ય હોય છે — સંવત, માસ, પક્ષ અને તિથિ લખાય, પછી કૌંસમાં અંગ્રેજી તારીખ. અગિયારસ, પૂનમ અને અમાસના વ્રત, સાતમ-આઠમના મેળા, ભાદરવાના શ્રાદ્ધ પક્ષ — આ બધું તિથિથી જ ચાલે છે. એટલે ગુજરાતી પરિવારમાં ઊછરેલી કોઈ પણ વ્યક્તિ માટે વિક્રમ સંવત માત્ર જ્યોતિષનો વિષય નથી, રોજિંદા જીવનની ઘડિયાળ છે.

આજની વિક્રમ સંવત તિથિ, મહિનો અને પંચાંગની સંપૂર્ણ વિગત આ સાઇટના પંચાંગ પેજ પર દરરોજ જોઈ શકો છો.