शालिवाहन शक आणि मराठी महिने
महाराष्ट्राची स्वतःची कालगणना आहे — शालिवाहन शक. इसवी सन ७८ मध्ये सुरू झालेली ही वर्षगणना आजही पंचांग, धार्मिक विधी आणि ज्योतिषात वापरली जाते. भारत सरकारने राष्ट्रीय दिनदर्शिकेसाठी स्वीकारलेली शकसंवत हीच आहे, यावरून तिचे महत्त्व लक्षात यावे.
गुढीपाडवा — वर्षाचा पहिला दिवस
शालिवाहन शकाचे नवीन वर्ष चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला सुरू होते — हाच आपला गुढीपाडवा. साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक मानला जाणारा हा दिवस असल्याने नव्या उपक्रमांचा, वास्तुप्रवेशाचा आणि सोनेखरेदीचा शुभारंभ या दिवशी करण्याची परंपरा आहे. दारापुढे उभारलेली गुढी विजयाचे आणि नव्या संकल्पाचे प्रतीक मानली जाते. याच दिवशी नव्या संवत्सराचे नावही बदलते — प्रभव, विभव अशा साठ संवत्सरांचे चक्र फिरत राहते.
चांद्र महिने आणि अमान्त पद्धत
मराठी महिने चांद्र आहेत: चैत्र, वैशाख, ज्येष्ठ, आषाढ, श्रावण, भाद्रपद, आश्विन, कार्तिक, मार्गशीर्ष, पौष, माघ आणि फाल्गुन. महाराष्ट्रात अमान्त पद्धत चालते — म्हणजे महिना अमावास्येला संपतो आणि शुद्ध प्रतिपदेला नवा महिना सुरू होतो. उत्तर भारतात पौर्णिमान्त पद्धत असल्याने तिथले महिन्यांचे आरंभ-शेवट आपल्यापेक्षा पंधरा दिवसांनी वेगळे पडतात. त्यामुळेच उत्तरेकडील सणांच्या तारखांशी तुलना करताना गोंधळ होतो.
अधिक मास का येतो?
चांद्र वर्ष सुमारे ३५४ दिवसांचे तर सौर वर्ष सुमारे ३६५ दिवसांचे. हा अकरा दिवसांचा फरक साचत जाऊन दर सुमारे बत्तीस-तेहतीस महिन्यांनी एक अधिक मास घातला जातो. ज्या चांद्र महिन्यात सूर्याचा राशिबदल म्हणजे संक्रांत होत नाही, तो अधिक मास ठरतो. अधिक मासाला पुरुषोत्तम मास म्हणतात आणि त्यात दान-धर्म, पोथीवाचन यांना विशेष महत्त्व दिले जाते; मात्र विवाहादी शुभकार्ये टाळली जातात.
सण आणि तिथी यांची सांगड
आपले सर्व सण तिथीवर ठरतात — श्रावण शुद्ध पौर्णिमेला नारळी पौर्णिमा, भाद्रपद शुद्ध चतुर्थीला गणेश चतुर्थी, आश्विन शुद्ध दशमीला दसरा, आश्विन अमावास्येला लक्ष्मीपूजन. म्हणूनच इंग्रजी तारखांप्रमाणे सण दरवर्षी पुढे-मागे सरकताना दिसतात; प्रत्यक्षात ते तिथीला घट्ट धरून असतात. अपवाद फक्त संक्रांतीचा — मकरसंक्रांत हा सूर्याच्या मकर राशिप्रवेशावर ठरणारा सौर सण असल्याने तो दरवर्षी जानेवारीच्या मध्यावर जवळपास त्याच तारखेला येतो. चांद्र आणि सौर अशा दोन्ही गणनांची ही सांगड हेच आपल्या पंचांगाचे वैशिष्ट्य आहे.
शक संवत आणि विक्रम संवत — गल्लत नको
उत्तर भारतात विक्रम संवत प्रचलित आहे; तो शालिवाहन शकाहून सुमारे १३५ वर्षांनी पुढे असतो. शिवाय विक्रम संवताचे नवीन वर्ष काही प्रांतांत कार्तिकात तर काही प्रांतांत चैत्रात सुरू होते. त्यामुळे जुने दस्तऐवज किंवा उत्तरेकडील पंचांगे वाचताना कोणता संवत वापरला आहे हे आधी पाहावे, नाहीतर वर्षगणनेत १३५ वर्षांची चूक होऊन बसते. महाराष्ट्र, कर्नाटक, आंध्र आणि गोवा या दक्खनी पट्ट्यात शालिवाहन शकच रूढ आहे — तेलुगू 'उगादी' आणि आपला गुढीपाडवा एकाच दिवशी येतात, ते याचमुळे.
साठ संवत्सरांचे चक्र
प्रत्येक नव्या वर्षाला केवळ आकडा नसतो, नावही असते. प्रभव, विभव, शुक्ल अशा साठ संवत्सरांचे चक्र फिरत राहते आणि साठ वर्षांनी पुन्हा पहिले नाव येते. पंचांगाच्या पहिल्या पानावर 'शके अमुक, अमुक नाम संवत्सरे' अशी ओळ असते ती हीच. जुन्या पिढीतील माणसे स्वतःचे जन्मवर्ष संवत्सराच्या नावानिशी सांगत — त्या नावावरून जन्मवर्ष शोधणेही शक्य होते.
ज्योतिषात याचे महत्त्व
जन्मतिथीनुसार वाढदिवस साजरा करणे, श्राद्धाचे दिवस ठरवणे, मुहूर्त निवडणे — हे सारे या कालगणनेवरच अवलंबून आहे. जुन्या कुंडल्यांमध्ये जन्मनोंद 'शके अमुक, अमुक मास, अमुक तिथी' अशीच केलेली आढळते. ती नोंद अचूक ग्रेगोरियन तारखेत रूपांतरित करता आली की जुन्या पिढ्यांच्या कुंडल्याही नव्याने तपासता येतात.
आजची तिथी, चालू शक संवत, संवत्सराचे नाव आणि संपूर्ण पंचांग या संकेतस्थळाच्या पंचांग पानावर रोज पाहता येते. आपल्या पूर्वजांनी उभी केलेली ही कालगणना समजून घेणे म्हणजे केवळ जुन्या पद्धती जपणे नव्हे — ती आजही तितक्याच अचूकपणे चालणारी एक जिवंत व्यवस्था आहे.
वैदिक ज्योतिषाच्या पारंपरिक ग्रंथांचा अभ्यास आणि खगोलशास्त्रीय गणना सॉफ्टवेअर विकसनात विशेष रुची. या साइटवरील सर्व गणना आधुनिक खगोलशास्त्रीय सूत्रे (ग्रहस्थान, अयनांश, विंशोत्तरी दशा) वापरून केल्या जातात; लेखांचा मजकूर बृहत्पराशर होरा शास्त्र, फलदीपिका, जातक पारिजात यांसारख्या ग्रंथांच्या आधारे तपासला जातो.
⚠️ हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे. वैयक्तिक निर्णयांसाठी योग्य ज्योतिषांचा सल्ला घ्या.