पंचांग म्हणजे काय
पंचांग हा शब्दच त्याचा अर्थ सांगतो — पाच अंगे. हे भविष्य सांगणारे पुस्तक नव्हे; काळ मोजण्याचे एक सूक्ष्म साधन आहे. दाते किंवा कालनिर्णय हातात घेणाऱ्या प्रत्येक मराठी घराला पंचांग परिचित असते, पण त्यातील स्तंभांचा नेमका अर्थ ठाऊक असणारे थोडेच. ते एकदा समजले की दिवसाचा कोणता भाग कोणत्या कामाला अनुकूल हे स्वतःचे स्वतः ठरवता येते.
पहिले अंग — तिथी
सूर्य आणि चंद्र यांच्यातील अंतरावरून ठरणारा चांद्रदिवस म्हणजे तिथी. प्रतिपदा ते पौर्णिमा हा शुक्ल पक्ष, प्रतिपदा ते अमावास्या हा कृष्ण पक्ष. वाढीच्या कामांना शुक्ल पक्षातील तिथी आणि निरोप-समाप्तीच्या कामांना कृष्ण पक्ष अनुकूल मानण्याची परंपरा आहे. चतुर्थी, अष्टमी, एकादशी यांसारख्या तिथ्यांना व्रतवैकल्येही जोडलेली आहेत. तिथी आणि इंग्रजी तारीख यांचे नाते एक-एक असे नसते — कधी एका तारखेला दोन तिथ्या संपतात (क्षय), तर कधी एक तिथी दोन दिवस चालते (वृद्धी). पंचांगात प्रत्येक तिथीपुढे ती केव्हा संपते ती घटिका-वेळ दिलेली असते, ती पाहूनच व्रताचा दिवस ठरवावा.
दुसरे अंग — वार
आठवड्याचा दिवस आणि त्याचा अधिपती ग्रह. विद्यारंभाला बुधवार, आर्थिक व्यवहारांना गुरुवार, नव्या वाहनखरेदीला शुक्रवार अशा पारंपरिक आवडी वारांच्या अधिपतींवरूनच आल्या आहेत.
तिसरे अंग — नक्षत्र
त्या दिवशी चंद्र ज्या नक्षत्रात असतो ते दिनाचे नक्षत्र. प्रवास, औषधोपचाराचा आरंभ, वास्तुशांती, विद्यारंभ — प्रत्येक कामासाठी वेगवेगळी नक्षत्रे श्रेष्ठ सांगितली आहेत. रोहिणी, हस्त, पुष्य ही नक्षत्रे बहुतेक शुभकार्यांना चालतात; पुष्य नक्षत्रावर मात्र विवाह वर्ज्य मानला जातो, हा बारकावा लक्षात ठेवावा.
चौथे-पाचवे अंग — योग आणि करण
सूर्य-चंद्रांच्या एकत्रित गतीवरून सत्तावीस योग ठरतात; त्यांतील व्यतीपात व वैधृती हे योग शुभकार्यांना टाळतात. तिथीच्या अर्ध्या भागाला करण म्हणतात. विष्टी करण म्हणजेच भद्रा — या काळात शुभारंभ टाळण्याचा प्रघात महाराष्ट्रभर आहे.
दिवसातील अशुभ काळ
व्यवहारात सर्वांत जास्त वापरले जाते ते हे: राहूकाळ रोज सुमारे दीड तासाचा असतो आणि वाराप्रमाणे त्याची वेळ बदलते; या वेळेत नव्या कामांचा आरंभ टाळतात. यमगंड आणि गुलिक काळ हेही असेच टाळण्याचे काळ. यांच्या नेमक्या वेळा सूर्योदयावर अवलंबून असल्याने शहरागणिक थोड्या बदलतात.
सगळ्यांत हुकमी — अभिजीत मुहूर्त
दुपारच्या सुमारास येणारा सुमारे ४८ मिनिटांचा अभिजीत मुहूर्त जवळपास सर्व कामांना शुभ मानला जातो. दुसरा कोणताही मुहूर्त साधता येत नसेल तेव्हा अभिजीतचा आधार घ्यावा, असे पारंपरिक ज्योतिष सांगते.
चौघडियाची जोड
दिवसाचे शुभ-अशुभ भाग झटपट पाहण्यासाठी चौघडियाचा वापर महाराष्ट्रात रूढ आहे. सूर्योदय ते सूर्यास्त हा काळ आठ समान भागांत विभागला जातो आणि प्रत्येक भागाला उद्वेग, चर, लाभ, अमृत, काळ, शुभ, रोग यांपैकी एक नाव मिळते. अमृत, शुभ आणि लाभ हे चौघडिये कामांच्या आरंभाला उत्तम; काळ, रोग आणि उद्वेग टाळावेत; चर मध्यम — प्रवासासारख्या हालचालींच्या कामांना चालतो. मुहूर्त काढायला ज्योतिषाकडे जाण्याइतके मोठे काम नसेल — बँकेचे काम, सौदा, प्रवासाला निघणे — तेव्हा चौघडिया पाहून वेळ ठरवण्याची सवय अनेक व्यापारी कुटुंबांत आजही आहे.
रोजच्या व्यवहारात पंचांग कसे वापराल?
सकाळी दोन मिनिटे पंचांग पाहण्याची सवय लावा: आजची तिथी कोणती आणि ती व्रताची आहे का; आज भद्रा किंवा व्यतीपातासारखा टाळण्याचा योग आहे का; राहूकाळ कोणत्या वेळेत आहे; आणि महत्त्वाचे काम असेल तर अभिजीत किंवा शुभ चौघडिया कधी येतो. एवढ्या चार गोष्टी पाहिल्या तरी पंचांगाचा नव्वद टक्के व्यावहारिक उपयोग साधतो. उरलेले बारकावे — योग, करण, नक्षत्राची शुभाशुभता — सरावाने आपोआप वाचता येऊ लागतात.
आजचे संपूर्ण पंचांग — तिथी, नक्षत्र, योग, करण, राहूकाळ आणि अभिजीत मुहूर्त — या संकेतस्थळाच्या पंचांग पानावर मुंबईच्या वेळेनुसार रोज उपलब्ध असते; महिन्याभराचे एकत्रित पंचांग हवे असल्यास मासिक पंचांग पानही जरूर पाहा.
वैदिक ज्योतिषाच्या पारंपरिक ग्रंथांचा अभ्यास आणि खगोलशास्त्रीय गणना सॉफ्टवेअर विकसनात विशेष रुची. या साइटवरील सर्व गणना आधुनिक खगोलशास्त्रीय सूत्रे (ग्रहस्थान, अयनांश, विंशोत्तरी दशा) वापरून केल्या जातात; लेखांचा मजकूर बृहत्पराशर होरा शास्त्र, फलदीपिका, जातक पारिजात यांसारख्या ग्रंथांच्या आधारे तपासला जातो.
⚠️ हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे. वैयक्तिक निर्णयांसाठी योग्य ज्योतिषांचा सल्ला घ्या.