अधिक मास म्हणजे काय? पुरुषोत्तम मास आणि धोंड्याचा महिना

अधिक मास म्हणजे काय?

पंचांगात मधूनच 'अधिक ज्येष्ठ' किंवा 'अधिक श्रावण' असा जादा महिना अवतरतो आणि त्या वर्षी सारे सण नेहमीपेक्षा उशिरा येतात. लग्नसराई थांबते, पण त्याच वेळी लेकी-जावयांच्या पंगती झडू लागतात. हा तेरावा महिना येतो कुठून, त्याला पुरुषोत्तम मास आणि धोंड्याचा महिना अशी नावे का पडली, आणि त्यात काय करावे-करू नये — या साऱ्याचा हा लेखाजोखा.

तेरावा महिना येतो कुठून?

आपले महिने चंद्राच्या कलांवर चालतात आणि ऋतू सूर्याच्या गतीवर. चंद्राचे बारा महिने मिळून जेमतेम ३५४ दिवस भरतात, तर सूर्याची बारा राशींतील फेरी पुरी व्हायला ३६५ दिवस लागतात. दरवर्षी मागे पडणारे हे अकरा दिवस तसेच साचू दिले, तर काही वर्षांतच श्रावण उन्हाळ्यात आणि दिवाळी पावसाळ्यात येऊन बसेल! हे टळावे म्हणून आपल्या पूर्वजांनी चांद्र आणि सौर गणितांची सांधेजोड करणारी युक्ती शोधली — साचलेले दिवस तीस भरले की एक जादा चांद्रमहिना घालायचा. ही जुळणी साधारण बत्तीस-तेहतीस महिन्यांनी करावी लागते.

कोणता महिना 'अधिक' ठरतो?

याचे गणित काटेकोर आहे. सूर्य दर महिन्याला एक राशी ओलांडतो — त्या राशिबदलाला संक्रांत म्हणतात. ज्या चांद्रमहिन्यात (एका अमावास्येपासून पुढच्या अमावास्येपर्यंत) एकही संक्रांत घडत नाही, तो महिना अधिक मास ठरतो आणि त्याला पुढे येणाऱ्या महिन्याचेच नाव मिळते — आधी 'अधिक श्रावण', मग 'निज श्रावण'. सूर्याची गती मंद असणाऱ्या काळात हे घडते, म्हणून अधिक मास बहुधा चैत्र ते आश्विन या पट्ट्यातच येतो; पौष-माघात तो जवळजवळ कधीच येत नाही. याउलट क्वचित एका महिन्यात दोन संक्रांती घडून एखादा महिना गळतोही — त्याला क्षय मास म्हणतात; तो मात्र शतकात मोजक्याच वेळा येतो.

पुरुषोत्तम मास हे नाव कसे पडले?

पुराणकथा सांगते की या जादा महिन्याला कोणी स्वामीच नव्हता; बारा महिन्यांचे अधिपती ठरलेले, पण या तेराव्याला कोणी विचारेना. 'मलमास' म्हणून हिणवला गेलेला हा महिना व्यथित होऊन विष्णूंकडे गेला, तेव्हा प्रत्यक्ष पुरुषोत्तमांनी त्याला स्वतःचे नाव दिले आणि सांगितले — या महिन्यात केलेले जप, दान आणि व्रत इतर महिन्यांच्या कैकपट फळ देईल. म्हणून मुहूर्ताच्या दृष्टीने रिकामा असलेला हा महिना भक्तीच्या दृष्टीने सर्वांत भरगच्च मानला जातो. या काळात भागवत सप्ताह, ग्रंथवाचन, तीर्थस्नान आणि तेहतीसच्या संख्येने दान करण्याची रूढी आहे.

धोंड्याचा महिना आणि जावयाचे वाण

महाराष्ट्राच्या बोलीत अधिक मासाला धोंड्याचा महिना म्हणतात — मधेच येऊन पडलेला धोंडा! या महिन्याचे खास मराठी वैशिष्ट्य म्हणजे लेक आणि जावई यांचा मान. जावई हा विष्णुस्वरूप मानला जातो; पुरुषोत्तम मासात त्याला सासरी बोलावून धोंड्याचे जेवण घालतात आणि वाण देतात. या वाणात मुख्य मान अनारशांचा — तांदूळ-गुळाचे, खसखस लावलेले हे तळणीचे पक्वान्न चांदीच्या किंवा काशाच्या भांड्यात तेहतीस या संख्येने देण्याची प्रथा आहे. सोबत दिवा लावून औक्षण होते; ऐपतीप्रमाणे कपडे, चांदीची वस्तूही दिली जाते. तेहतीस ही संख्या तेहतीस कोटी देवतांचे स्मरण म्हणून आली, असे सांगितले जाते. तीन वर्षांनी एकदाच येणारा हा योग असल्याने अनेक घरांत तो लहानशा सोहळ्यासारखा साजरा होतो — बाजारातही 'अधिक मास वाण संच' विकत मिळू लागले आहेत, इतकी ही परंपरा जिवंत आहे.

या महिन्यात कोणती कामे टाळतात?

अधिक मास हा भक्तीचा महिना; आरंभाचा नव्हे. म्हणून विवाह, मुंज, साखरपुडा, गृहप्रवेश, वास्तुशांती, नव्या वास्तूची पायाभरणी, देवतांची प्राणप्रतिष्ठा यांसारखी मुहूर्त पाहून करण्याची शुभकार्ये या महिन्यात केली जात नाहीत. मोठ्या खरेदीचे मुहूर्तही पुढे ढकलण्याकडेच कल असतो. त्यामुळेच अधिक मासाच्या वर्षी लग्नतिथ्यांचे वेळापत्रक आधीच आखून ठेवावे लागते. मात्र एक फरक नीट समजून घ्यावा — नित्य आणि नैमित्तिक कर्मे थांबत नाहीत. रोजची पूजा, श्राद्धपक्ष, बारसे, आजारपणातील उपचार, नोकरी-व्यवसायातील दैनंदिन व्यवहार यांना अधिक मासाची आडकाठी नाही. 'या महिन्यात काहीच करू नये' हा समज अडाणीपणाचा; थांबतात ती केवळ मुहूर्तसापेक्ष मंगलकार्ये.

ज्योतिषाच्या नजरेतून

जन्म अधिक मासात झाला म्हणून कुंडलीत दोष येतो का, ही विचारणा वारंवार होते. याचे उत्तर नाही असे आहे — कुंडली ग्रहांच्या प्रत्यक्ष स्थितीवरून मांडली जाते आणि ग्रह काही अधिक मासात रजेवर जात नाहीत. अधिक मास ही केवळ महिन्यांच्या नावांची व्यवस्था आहे; तिचा जन्मपत्रिकेच्या शुभाशुभतेशी संबंध नाही. फक्त वाढदिवस तिथीने पाळणाऱ्यांनी अधिक मासाच्या वर्षी निज महिन्यातील तिथी घ्यावी, एवढाच व्यवहारसंकेत.

पुढचा अधिक मास केव्हा आहे, हे पाहण्यासाठी या संकेतस्थळाचे मासिक पंचांग पान उपयोगी पडेल. चंद्र आणि सूर्य यांच्या गतींची सांगड घालणारी ही व्यवस्था म्हणजे आपल्या पंचांगकर्त्यांच्या गणिती कौशल्याचा उत्तम नमुना — आणि धोंड्याच्या जेवणासारख्या प्रथांनी त्या गणिताला दिलेला मायेचा स्पर्श हे मराठी संस्कृतीचे खास देणे.