લાભ પાંચમ અને ગુજરાતી શુભ દિવસો — વણજોયાં મુહૂર્તનું પંચાંગ

લાભ પાંચમ અને ગુજરાતી શુભ દિવસો

ગુજરાતના પંચાંગમાં કેટલાક દિવસો એવા છે જેમના માટે કોઈ જ્યોતિષીને પૂછવા જવું પડતું નથી — આખો દિવસ પોતે જ મુહૂર્ત છે. લોકભાષામાં તેમને વણજોયાં મુહૂર્ત કહે છે: જોયા વિના પણ શુભ. લાભ પાંચમ, અખાત્રીજ અને વસંત પંચમી આ યાદીના ત્રણ મુગટમણિ છે. કયો દિવસ કયા કામ માટે અને શા માટે — તે આ લેખમાં જોઈએ.

લાભ પાંચમ — ધંધાનું પુનઃ મંગલાચરણ

કારતક સુદ પાંચમ એટલે લાભ પાંચમ, જેને સૌભાગ્ય પાંચમ પણ કહે છે. દિવાળીથી ભાઈબીજ સુધી ગુજરાતનું બજાર વેકેશન માણે છે; મોટા ભાગની દુકાનો અને પેઢીઓ નવા વર્ષે પહેલી વાર લાભ પાંચમે જ ઊઘડે છે. તે દિવસે વહેલી સવારે દુકાનનો ઉંબરો કંકુ-ચોખાથી વધાવાય, ગણેશ-લક્ષ્મીનું સ્મરણ થાય અને વર્ષનો પહેલો સોદો — ભલે સાવ નાનો — ખાસ શુકન તરીકે કરાય. નામ જ કહે છે તેમ આ દિવસ લાભનો છે: નવું ખાતું ખોલવું, નવો ગ્રાહક બાંધવો કે નવી શાખા શરૂ કરવી હોય તો વેપારીઓ આ દિવસ પકડે છે. જૈન પરંપરામાં આ જ દિવસ જ્ઞાન પાંચમ તરીકે પુસ્તકો અને જ્ઞાનની આરાધનાનો છે.

બેસતા વર્ષથી પાંચમ સુધીનો ક્રમ

લાભ પાંચમ એકલી નથી આવતી; તે દિવાળીના તહેવારમાળાનું છેલ્લું મોતી છે. ધનતેરસે લક્ષ્મીનું આગમન, કાળી ચૌદશે વિઘ્નોનો નાશ, દિવાળીએ ચોપડા પૂજન, બેસતા વર્ષે — કારતક સુદ એકમે — નૂતન વર્ષના શુકન અને ભાઈબીજે ભાઈ-બહેનનો સ્નેહ. પછી બે-ત્રણ દિવસના વિરામ બાદ પાંચમે કામકાજનો પુનરારંભ. આખું સપ્તાહ એક સળંગ વિધિ જેવું છે: કૃતજ્ઞતા, શુદ્ધિ, સંકલ્પ, સંબંધ અને પછી કર્મ. વિક્રમ સંવત અને બેસતા વર્ષની વિગતવાર વાત અમે પંચાંગ વિભાગના જુદા લેખમાં કરી છે.

અખાત્રીજ — અક્ષય મુહૂર્તનો દિવસ

વૈશાખ સુદ ત્રીજ એટલે અખાત્રીજ — શાસ્ત્રીય નામ અક્ષય તૃતીયા. અક્ષય એટલે જેનો ક્ષય ન થાય; માન્યતા એવી છે કે આ દિવસે કરેલું દાન, જપ કે શુભ કાર્ય અખૂટ ફળ આપે છે. એટલે જ ગુજરાતનાં ગામડાંમાં અખાત્રીજે સૌથી વધુ લગ્ન લેવાય છે — તિથિ પોતે જ એટલી બળવાન મનાય છે કે અલગ લગ્નમુહૂર્ત કઢાવવાની જરૂર ન ગણાય. સોનું ખરીદવાનો રિવાજ પણ આ જ ભાવમાંથી આવ્યો: અક્ષય દિવસે ઘરમાં આવેલી લક્ષ્મી ટકે છે. ખેડૂત માટે અખાત્રીજ નવા કૃષિ-વર્ષનો આરંભ છે — હળોતરાનાં શુકન આ દિવસે થાય છે. પરશુરામ જયંતી અને ત્રેતાયુગનો પ્રારંભ પણ આ તિથિ સાથે જોડાયેલાં છે.

વસંત પંચમી — વિદ્યા અને કળાનું મુહૂર્ત

મહા સુદ પાંચમે વસંત પંચમી આવે છે — સરસ્વતીનો પ્રાગટ્ય દિવસ અને વસંત ઋતુનું સ્વાગત. બાળકને પહેલો અક્ષર ઘૂંટાવવો હોય, સંગીત કે કળાની તાલીમ શરૂ કરવી હોય, નવી શાળા-સંસ્થાનું ઉદ્ઘાટન કરવું હોય — તો આ દિવસ પરંપરાથી વણજોયું મુહૂર્ત ગણાય છે. ઘણા પરિવારો સગાઈ અને લગ્ન માટે પણ આ તિથિ પસંદ કરે છે, કારણ કે કમુરતાં પૂરાં થયા પછીની આ પહેલી મોટી શુભ તિથિ છે. પીળાં વસ્ત્ર, પીળાં ફૂલ અને કેસરિયા ભાત — વસંતનો રંગ આ દિવસની ઓળખ છે.

બીજા નોંધપાત્ર શુભ દિવસો

આ ત્રણ ઉપરાંત ગુજરાતી પંચાંગમાં દેવઊઠી અગિયારસ (કારતક સુદ અગિયારસ) આવે છે, જ્યારે ચાતુર્માસ પૂરો થાય અને લગ્નની મોસમ ખૂલે છે. દશેરા — આસો સુદ દસમ — વિજય અને શસ્ત્ર-વાહન પૂજાનું વણજોયું મુહૂર્ત છે; નવું વાહન લેવા માટે આજે પણ સૌથી માનીતો દિવસ. ગુરુ પૂર્ણિમા વિદ્યા અને દીક્ષા માટે તથા શ્રાવણ માસના સોમવાર શિવ-આરાધના માટે વિશેષ મનાય છે. સામે પક્ષે હોળાષ્ટક, શ્રાદ્ધ પક્ષ અને કમુરતાંના ગાળા નવાં કામની શરૂઆત માટે ટાળવાની પરંપરા છે.

વણજોયું મુહૂર્ત — છતાં વિવેક

વણજોયાં મુહૂર્તનો અર્થ એ નથી કે તે દિવસની દરેક ઘડી દરેક વ્યક્તિ માટે સરખી છે. તિથિ આખી શુભ હોવા છતાં દિવસમાં રાહુ કાળ તો આવે જ છે, અને લગ્ન જેવા જીવનભરના પ્રસંગ માટે વર-કન્યાની રાશિ પ્રમાણે ઘડી જોવડાવવી હંમેશાં વધુ સારી. સાદો નિયમ આ રાખો: સામાન્ય શુભ કામ — ખરીદી, ઉદ્ઘાટન, ખાતું — માટે આ દિવસો આંખ મીંચીને વાપરો; સંસ્કાર-પ્રસંગ માટે આ દિવસોમાં પણ સમય ચોક્કસ કરાવો.

આ વર્ષે લાભ પાંચમ, અખાત્રીજ અને દેવઊઠી અગિયારસ કઈ તારીખે છે અને તે દિવસનાં શુભ ચોઘડિયાં કયાં છે, તે આ સાઇટના પંચાંગ અને શુભ મુહૂર્ત પેજ પર જોઈ શકો છો.