ચોપડા પૂજન અને શારદા મુહૂર્ત — વેપારીના નવા વર્ષની વિધિ

ચોપડા પૂજન અને શારદા મુહૂર્ત

દિવાળીની સાંજે ગુજરાતનાં બજારોમાં એક દૃશ્ય સદીઓથી બદલાયું નથી — દુકાનના ગાદી-તકિયા પર લાલ કપડામાં વીંટાળેલા નવા ચોપડા, બાજુમાં કંકુ, કલમ અને સોપારી, અને મુહૂર્તની રાહ જોતો વેપારી. હિસાબના ચોપડાની આ પૂજા એ ગુજરાતની વેપારી સંસ્કૃતિનો સૌથી લાગણીભર્યો સંસ્કાર છે. આ લેખમાં તેની વિધિ, તેની પાછળનું શાસ્ત્ર અને મુહૂર્ત જોવાની રીત સમજીએ.

ચોપડા પૂજન એટલે શું?

વેપારીનું હિસાબી વર્ષ દિવાળીએ પૂરું થાય છે. જૂના ચોપડામાં છેલ્લી નોંધ પડે અને આવતા વર્ષના કોરા ચોપડા લક્ષ્મીજી તથા સરસ્વતી સમક્ષ મુકાય — એ વિધિ ચોપડા પૂજન. કોરો ચોપડો એ માત્ર કાગળ નથી; આખા વર્ષની લેવડદેવડ, શાખ અને પ્રામાણિકતાનું પ્રતીક છે. તેને દેવી સમક્ષ મૂકીને વેપારી સંકલ્પ કરે છે કે આ પાનાં પર જે લખાશે તે નીતિથી લખાશે. લક્ષ્મીપૂજન ધનની કૃતજ્ઞતા માટે અને ચોપડા પૂજન આવનારા વર્ષની નિષ્ઠા માટે — બંને એક જ સાંજે, એક જ બાજઠ પર થાય છે.

શુભ-લાભ અને સાથિયો

પૂજન વખતે નવા ચોપડાના પહેલા પાને કંકુથી સાથિયો કરાય છે અને તેની બે બાજુ શુભ અને લાભ લખાય છે — ગણેશજીના આ બે પુત્રો ઘરઆંગણાના ઉંબરે પણ લખાય છે તે જ. ઉપર 'શ્રી ૧॥' એટલે કે શ્રી સવા લખવાની પરંપરા છે — સવા એટલે એક કરતાં સવાયું; ધન હંમેશાં વધતું રહે તેવી ભાવના. ઘણા ચોપડામાં પહેલી લીટી 'શ્રી ગણેશાય નમઃ' અને 'શુભ લાભ સવાયા' થી મંડાય છે. આ બધું લખાણ મુહૂર્તની ઘડીમાં જ થાય એ મહત્ત્વનું ગણાય છે — વર્ષનો પહેલો અક્ષર શુભ ઘડીએ પડે તો આખું ખાતું શુભ ચાલે તેવી શ્રદ્ધા છે.

શારદા મુહૂર્ત કેમ કહેવાય?

દિવાળીની સાંજના આ પૂજનને શારદા પૂજન કે શારદા મુહૂર્ત કહે છે, કારણ કે તેમાં લક્ષ્મી સાથે વિદ્યાની દેવી શારદા — સરસ્વતી —નું પણ આહ્વાન થાય છે. હિસાબ એ આખરે વિદ્યા છે: આંકડા, અક્ષર અને બુદ્ધિ ત્રણેય સરસ્વતીનાં ક્ષેત્ર. કલમ અને ખડિયાની પૂજા પણ એટલે જ થાય છે. પંચાંગકારો દર વર્ષે દિવાળીના દિવસ માટે શારદા પૂજનનાં અલગ મુહૂર્ત છાપે છે — સામાન્ય રીતે સાંજથી મધરાત વચ્ચેના પ્રદોષ અને નિશીથ કાળનાં, અને તેમાં વૃષભ કે સિંહ જેવાં સ્થિર લગ્નનો ગાળો સૌથી ઉત્તમ ગણાય છે, જેથી લક્ષ્મી સ્થિર થઈને બેસે.

વેપારી માટે મુહૂર્તનું મહત્ત્વ

કોઈ પૂછે કે કાગળ પર સાથિયો કરવાનો સમય આટલો ચોક્કસ કેમ જોવો પડે, તો જવાબ જ્યોતિષ અને મનોવિજ્ઞાન બંનેમાં છે. જ્યોતિષની દૃષ્ટિએ કોઈ પણ કાર્યનો આરંભ એ તેની જન્મકુંડળી છે — જે ઘડીએ ખાતું મંડાય તે ઘડીના ગ્રહ આખા વર્ષના વ્યવહાર પર છાપ મૂકે છે. વ્યવહારુ દૃષ્ટિએ મુહૂર્ત વેપારીને વર્ષમાં એક વાર થોભીને પોતાના ધંધા સામે જોવાની ફરજ પાડે છે — જૂની ભૂલોનો હિસાબ અને નવા વર્ષનો સંકલ્પ. એટલે જ મંદીના વર્ષે પણ ગુજરાતનો વેપારી ચોપડા પૂજન ચૂકતો નથી.

ચોઘડિયા સાથે સંબંધ

પંચાંગ હાથવગું ન હોય તેવા નાના વેપારીઓ પેઢીઓથી એક સાદો નિયમ પાળે છે: પૂજન લાભ, શુભ કે અમૃત ચોઘડિયામાં કરવું અને કાળ, રોગ, ઉદ્વેગ ટાળવાં. દિવાળીની સાંજે-રાત્રે આ ત્રણ શુભ ચોઘડિયાં કયા સમયે આવે છે તે દર વર્ષે બદલાય છે, કારણ કે તે વાર અને સૂર્યાસ્ત પર આધારિત છે. શાસ્ત્રીય રીતે જોઈએ તો સ્થિર લગ્નવાળું છાપેલું મુહૂર્ત વધુ ચોક્કસ છે, પણ તે ન સચવાય તો શુભ ચોઘડિયું એ ભરોસાપાત્ર બીજો વિકલ્પ છે — બંનેનો મેળ બેસે તે ઘડી તો સોનામાં સુગંધ.

કમ્પ્યુટર યુગમાં ચોપડો

આજે હિસાબ સોફ્ટવેરમાં રખાય છે, છતાં પરંપરા અટકી નથી — બદલાઈ છે. ઘણી પેઢીઓ દિવાળીએ લેપટોપ, ડેસ્કટોપ અને પોસ મશીનને ચાંદલો કરીને પૂજામાં મૂકે છે, અને પ્રતીક પૂરતો એક કાગળનો ચોપડો તો આજેય લખાય જ છે. વિધિનું બાહ્ય રૂપ ગમે તે હોય, ભાવ એ જ રહ્યો છે: ધંધો નીતિથી ચાલે, શાખ સવાઈ થાય અને હિસાબ ચોખ્ખો રહે.

આ વર્ષની દિવાળીએ તમારા શહેર માટે શુભ ચોઘડિયાં અને પૂજનનો અનુકૂળ સમય આ સાઇટનાં ચોઘડિયા અને શુભ મુહૂર્ત પેજ પરથી જોઈ શકો છો.