નાડી દોષ અને ભકૂટ દોષ — ક્યારે લાગે અને ક્યારે રદ થાય?

પંદર ગુણનો સવાલ

અષ્ટકૂટ મિલાનના કુલ 36 ગુણમાંથી 15 ગુણ ફક્ત બે કૂટ પર ઝૂલે છે — નાડીના 8 અને ભકૂટના 7. એટલે જ મેળાપ નાપાસ થાય ત્યારે મોટા ભાગે ગુનેગાર આ બેમાંથી જ કોઈ એક હોય છે. આખી અષ્ટકૂટ પદ્ધતિ કેવી રીતે ચાલે છે તે અમારા ગુણ મિલાનના વિગતવાર લેખમાં આપ્યું છે; અહીં ફક્ત આ બે નાજુક કૂટની ઊંડી છણાવટ કરીશું — અને ખાસ તો એ નિયમો જોઈશું જેનાથી આ દોષ રદ થાય છે.

નાડી દોષ કેવી રીતે બને છે?

27 નક્ષત્રો ત્રણ નાડીમાં વહેંચાયેલાં છે — આદ્ય, મધ્ય અને અંત્ય; દરેકમાં નવ-નવ નક્ષત્ર. આયુર્વેદના વાત-પિત્ત-કફ સાથે તેનો સંબંધ જોડાયેલો મનાય છે. વર અને કન્યાનાં જન્મ નક્ષત્ર એક જ નાડીમાં પડે તો નાડી દોષ કહેવાય અને આઠેઆઠ ગુણ શૂન્ય થઈ જાય. પરંપરા તેને સંતાનપ્રાપ્તિ અને દંપતીના આરોગ્ય માટે ચેતવણીરૂપ ગણે છે, અને એટલે જ ઘણા પરિવારો નાડી દોષ સાંભળતાં જ સંબંધ પર ચોકડી મૂકી દે છે.

નાડી દોષ ક્યારે રદ થાય?

પણ ગ્રંથકારોએ પોતે જ દોષભંગ — એટલે કે દોષ રદ થવાના — સ્પષ્ટ નિયમો લખ્યા છે, જે જાણ્યા વિના ચુકાદો આપવો અધૂરો ગણાય: (1) બંનેની ચંદ્રરાશિ એક હોય પણ જન્મ નક્ષત્ર જુદાં હોય; (2) જન્મ નક્ષત્ર એક હોય પણ રાશિ જુદી હોય — જેમ કે કૃત્તિકા નક્ષત્ર મેષ અને વૃષભ બંનેમાં ફેલાયેલું છે; (3) નક્ષત્ર એક જ હોય તો પણ ચરણ (પદ) જુદાં હોય તો ઘણા ગ્રંથ દોષ હળવો માને છે; (4) બંનેની રાશિના સ્વામી પરસ્પર મિત્ર હોય કે એક જ ગ્રહ હોય. આમાંનો કોઈ પણ સંજોગ હોય તો નાડી દોષનું બળ નહિવત્ રહી જાય છે.

ભકૂટ દોષ — રાશિઓ વચ્ચેનું અંતર

ભકૂટ કૂટ વર-કન્યાની ચંદ્રરાશિઓ એકબીજાથી કેટલામા સ્થાને પડે છે તે જુએ છે. ત્રણ જોડી દોષવાળી ગણાય છે: ષડષ્ટક (6-8) — બે રાશિ પરસ્પર છઠ્ઠી-આઠમી હોય, જે આરોગ્ય અને આયુષ્યની દૃષ્ટિએ સૌથી ભારે મનાય છે; દ્વિર્દ્વાદશ (2-12) — ધન અને પરિવારવ્યવહારમાં ખેંચતાણ સૂચવે; અને નવપંચમ (5-9) — સંતાન સંબંધી ચિંતાનો સંકેત મનાય છે. આ ત્રણમાંથી કોઈ જોડી બને તો ભકૂટના સાતેય ગુણ કપાય છે.

ભકૂટ દોષ ક્યારે રદ થાય?

અહીં પણ શાસ્ત્ર બારી ખુલ્લી રાખે છે: બંને રાશિનો સ્વામી એક જ ગ્રહ હોય — જેમ કે મેષ-વૃશ્ચિક બંનેનો સ્વામી મંગળ, કે મકર-કુંભ બંનેનો શનિ — તો ભકૂટ દોષ ભાંગી જાય છે. રાશિ સ્વામીઓ પરસ્પર પાકા મિત્ર હોય તો પણ દોષ ઘણો હળવો ગણાય. વળી ગણ કૂટ અને ગ્રહ મૈત્રી કૂટમાં પૂરા ગુણ મળતા હોય તો ષડષ્ટક સિવાયના ભકૂટ દોષને અનેક વિદ્વાનો ગૌણ ગણે છે. ષડષ્ટકમાં પણ મિત્ર-ષડષ્ટક (જ્યાં સ્વામીઓ મિત્ર હોય) અને શત્રુ-ષડષ્ટકનો ભેદ પાડવામાં આવે છે — શત્રુ-ષડષ્ટક જ ખરેખર ચિંતાજનક મનાય છે.

એક જીવંત દાખલો

વરની રાશિ મેષ અને કન્યાની વૃશ્ચિક હોય તો બંને પરસ્પર છઠ્ઠા-આઠમા સ્થાને પડે — કાગળ પર ષડષ્ટક ભકૂટ દોષ. પણ બંને રાશિનો સ્વામી મંગળ એક જ છે, એટલે દોષભંગનો પહેલો જ નિયમ લાગુ પડે અને આ જોડી મિત્ર-ષડષ્ટકમાં ગણાઈને માન્ય ઠરે. આવો ભેદ સોફ્ટવેરના સીધા આંકડામાં ઘણી વાર દેખાતો નથી — એટલે અંક પાછળનું કારણ વાંચતાં શીખવું જરૂરી છે.

વ્યવહારુ તારણ

નાડી કે ભકૂટ દોષ દેખાય એટલે તરત સંબંધ પડતો મૂકવો એ શાસ્ત્રનું નહીં, અધૂરા વાંચનનું પરિણામ છે. પહેલાં બંનેનાં નક્ષત્ર, ચરણ અને રાશિ સ્વામી તપાસો — મોટા ભાગના કિસ્સામાં કોઈક દોષભંગ નિયમ લાગુ પડતો હોય છે. દોષ સાચે જ ઊભો રહેતો હોય તો જ આગળ વિચારવું, અને તે નિર્ણય કુલ ગુણ, મંગળ દોષની સરખામણી અને બંને કુંડળીના સાતમા ભાવ સાથે જોડીને અનુભવી જ્યોતિષી પાસે જ કરાવવો.