ਬਾਰਾਂ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰਵਾਇਤੀ ਕੈਲੰਡਰ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨੇ ਹਨ — ਚੇਤ, ਵਿਸਾਖ, ਜੇਠ, ਹਾੜ੍ਹ, ਸਾਉਣ, ਭਾਦੋਂ, ਅੱਸੂ, ਕੱਤਕ, ਮੱਘਰ, ਪੋਹ, ਮਾਘ ਤੇ ਫੱਗਣ। ਇਹ ਨਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੇ ਹਨ ਤੇ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ, ਖੇਤੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਤੇ ਬਾਰਾਂਮਾਹ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ।
ਸੰਗਰਾਂਦ ਕੀ ਹੈ
ਜਿਸ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ੀ ਛੱਡ ਕੇ ਅਗਲੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸੰਗਰਾਂਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਨਵਾਂ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਹਿਲੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਮੱਧ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਚੰਦਰ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਫ਼ਰਕ
ਤਿਥੀ, ਪੁੰਨਿਆ ਤੇ ਮੱਸਿਆ ਚੰਦਰਮਾ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨਾ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇੱਕੋ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਤਿਥੀਆਂ ਅੱਗੇ-ਪਿੱਛੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਚਾਂਗ ਵੇਖਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਫ਼ਰਕ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੁਹੂਰਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਹਾਰਕ ਵਰਤੋਂ
ਵਿਆਹ, ਗ੍ਰਹਿ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੇ ਨਵੇਂ ਕੰਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨਾ ਤੇ ਤਿਥੀ ਦੋਵੇਂ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾੜ੍ਹ ਤੇ ਪੋਹ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਟਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਮਾਘ ਤੇ ਵਿਸਾਖ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਪਸੰਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਵੈਦਿਕ ਜੋਤਿਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ। ਇਸ ਸਾਈਟ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਿਣਤੀਆਂ ਆਧੁਨਿਕ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸੂਤਰ (ਗ੍ਰਹਿ-ਸਥਿਤੀ, ਅਯਨਾਂਸ਼, ਵਿੰਸ਼ੋਤਰੀ ਦਸ਼ਾ) ਵਰਤ ਕੇ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਲੇਖ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਬ੍ਰਿਹਤ ਪਰਾਸ਼ਰ ਹੋਰਾ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਫਲਦੀਪਿਕਾ ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਪੰਚਾਂਗ-ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਜਾਂਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
⚠️ ਇਹ ਲੇਖ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ। ਨਿੱਜੀ ਫ਼ੈਸਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਿਆਣੇ ਜੋਤਸ਼ੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ।