ਅੱਜ ਦਾ ਤਿਥੀ — ਤੀਜ

ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਕੋਣੀ ਫ਼ਾਸਲਾ ਠੀਕ ੧੨ ਡਿਗਰੀ ਵਧਣ ਵਿੱਚ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਕ ਤਿਥੀ ਹੈ। ਮੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੰਦਰਮਾ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਹਰ ੧੨ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਤਿਥੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੂਰੇ ੩੬੦ ਡਿਗਰੀ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ੩੦ ਤਿਥੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਚੰਦਰ ਮਹੀਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਤਿਥੀ ਤੇ ਦਿਨ ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ। ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਆਪਣੇ ਪੰਧ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਤਿਥੀ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ ੧੯ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ੨੬ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇੱਕੋ ਤਿਥੀ ਕਦੇ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਿਥੀਆਂ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਵੇਲੇ ਜਿਹੜੀ ਤਿਥੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦਿਨ ਦੀ ਤਿਥੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਵਧਦੇ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਪੰਦਰਾਂ ਤਿਥੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਤੇ ਘਟਦੇ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਕਰਮੀ ਹਿਸਾਬ ਪੂਰਨਿਮਾਂਤ ਹੈ, ਭਾਵ ਮਹੀਨਾ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਮੁੱਕਦਾ ਹੈ — ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਪੰਚਾਂਗ ਨਾਲੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀਆਂ ਤਿਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਮਹੀਨੇ ਦਾ ਨਾਂ ਵੱਖਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਹੇਠਲੀ ਤਰਤੀਬ ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਛਪਦੇ ਹਨ।

• ਪ੍ਰਤਿਪਦਾ (ਏਕਮ) — ਪੱਖ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦਿਨ; ਨਵੀਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੇ ਨਵਾਂ ਹਿਸਾਬ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਤਿਥੀ।
• ਦੂਜ — ਨੀਂਹ ਰੱਖਣੀ, ਇਕਰਾਰਨਾਮਾ ਤੇ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ।
• ਤੀਜ — ਸਾਵਣ ਦੀ ਤੀਜ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਤਿਉਹਾਰ; ਕੱਪੜੇ, ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਘਰੇਲੂ ਖ਼ੁਸ਼ੀਆਂ।
• ਚੌਥ — ਰਿਕਤਾ ਵਰਗ; ਕੱਤਕ ਦੀ ਚੌਥ ਨੂੰ ਕਰਵਾ ਚੌਥ, ਪਰ ਨਵਾਂ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਟਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਪੰਚਮੀ — ਮਾਘ ਦੀ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ; ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਉਣ ਤੇ ਬੀਜ ਪਾਉਣ ਦੀ ਤਿਥੀ।
• ਛਟ — ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਿਵਾਜ; ਆਮ ਕੰਮ-ਕਾਜ ਲਈ ਸਾਧਾਰਨ।
• ਸਪਤਮੀ — ਸਫ਼ਰ, ਵਾਹਨ ਖ਼ਰੀਦਣਾ ਤੇ ਸਰਕਾਰੇ-ਦਰਬਾਰੇ ਦੇ ਕੰਮ।
• ਅਸ਼ਟਮੀ — ਉਗਰ ਤਿਥੀ; ਹਿੰਮਤ ਵਾਲੇ ਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਾਲੇ ਕੰਮ, ਵਿਆਹ ਲਈ ਨਹੀਂ।
• ਨੌਮੀ — ਰਿਕਤਾ ਤਿਥੀ; ਵਰਤ ਤੇ ਸੰਜਮ ਲਈ, ਨਵਾਂ ਉੱਦਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਮਜ਼ੋਰ।
• ਦਸਮੀ — ਨਿਆਂ, ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੇ ਜਿੱਤ; ਦੁਸਹਿਰੇ ਵਾਲੀ ਦਸਮੀ ਉੱਤੇ ਨਵਾਂ ਕੰਮ ਛੋਹਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ।
• ਇਕਾਦਸ਼ੀ — ਵਰਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤਿਥੀ; ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨੇ ਦੋ ਵਾਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਦੁਆਦਸ਼ੀ — ਵਰਤ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਤਿਥੀ; ਦਾਨ ਤੇ ਲੰਗਰ ਲਈ ਢੁੱਕਵੀਂ।
• ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ — ਮਿੱਤਰਤਾ, ਸਾਂਝ ਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕੰਮ।
• ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ — ਰਿਕਤਾ ਤਿਥੀ; ਫੱਗਣ ਦੀ ਚਤੁਰਦਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ, ਪਰ ਮੰਗਲ ਕਾਰਜ ਲਈ ਟਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
• ਮੱਸਿਆ ਤੇ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ — ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਤਿਥੀਆਂ ਹਨ; ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜਦੇ ਹਨ।

ਪਰੰਪਰਕ ਜੰਤਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੰਡਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਪੰਜਵੀਂ ਤਿਥੀ ਉੱਤੇ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ — ਨੰਦਾ (੧, ੬, ੧੧) ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਤੇ ਮੇਲੇ; ਭਦਰਾ (੨, ੭, ੧੨) ਕਾਰੋਬਾਰ ਤੇ ਸਫ਼ਰ; ਜਯਾ (੩, ੮, ੧੩) ਮੁਕਾਬਲਾ ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ; ਰਿਕਤਾ (੪, ੯, ੧੪) ਖ਼ਾਲੀ, ਭਾਵ ਨਵਾਂ ਆਰੰਭ ਟਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਰਜ਼ਾ ਮੋੜਨ ਤੇ ਇਲਾਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਨਹੀਂ; ਪੂਰਨਾ (੫, ੧੦, ੧੫) ਕੰਮ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਲਈ।

ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਕਹਿਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਪੰਦਰਾਂ ਤਿਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬਾਕਾਇਦਾ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ — ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਥਿਤੀਂ ਬਿਲਾਵਲ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗਉੜੀ ਰਾਗ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਵੀ। ਪਰ ਇਹ ਬਾਣੀ ਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ; ਇਹ ਹਰ ਤਿਥੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਾਵਿ-ਖੂੰਟੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਿਨ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਨਾਮ ਸਿਮਰਿਆ ਜਾਵੇ ਉਹੀ ਸ਼ੁਭ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਆਹ, ਨਾਮਕਰਨ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਿ-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਕੋਈ ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੀ — ਸੰਗਤ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਫਿਰ ਵੀ ਬਿਕਰਮੀ ਤਿਥੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੈਲੰਡਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ਤੇ ਦਿਹਾੜੇ ਇਸੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ — ਕੱਤਕ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿਹਾੜਾ, ਕੱਤਕ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਛੋੜ ਦਿਵਸ, ਤੇ ਹਰ ਮੱਸਿਆ ਉੱਤੇ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵੱਡਾ ਇਕੱਠ। ਸੰਗਰਾਂਦ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ — ਉਹ ਤਿਥੀ ਨਹੀਂ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਾਸ਼ੀ ਬਦਲਣ ਦਾ ਦਿਨ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਿਨ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਬਾਰਹ ਮਾਹਾ ਦਾ ਪਾਠ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜੇ ਇੱਕ ਤਿਥੀ ਦੋ ਸੂਰਜ-ਚੜ੍ਹਨ ਛੂਹ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਧੀ ਤਿਥੀ ਤੇ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੂਰਜ-ਚੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਛੂਹੇ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ਅੰਦਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਸ਼ੈ ਤਿਥੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਰਤ ਜਾਂ ਕਰਵਾ ਚੌਥ ਕਿਹੜੇ ਦਿਨ ਪਵੇਗੀ, ਇਹ ਝਗੜਾ ਏਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।

ਪੰਚਾਂਗ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਪੰਜ ਅੰਗ ਹੈ — ਵਾਰ, ਤਿਥੀ, ਨਛੱਤਰ, ਯੋਗ ਤੇ ਕਰਣ। ਤਿਥੀ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਮਿਣਦੀ ਹੈ, ਨਛੱਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਥਾਂ, ਯੋਗ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਲੰਬਕਾਰ ਦਾ ਜੋੜ, ਤੇ ਕਰਣ ਤਿਥੀ ਦਾ ਅੱਧ। ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਅੱਜ ਦਾ ਪੰਚਾਂਗ, ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਥਾਂ ਲਈ ਅੱਜ ਦਾ ਨਛੱਤਰ ਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਅੱਧਾਂ ਲਈ ਅੱਜ ਦਾ ਕਰਣ ਵੇਖੋ।