🔯 ਮੇਰੀ ਰਾਸ਼ੀ ਕਿਹੜੀ ਹੈ?

ਪੂਰਾ ਰਾਸ਼ੀ-ਚੱਕਰ ੩੬੦° ਦਾ ਹੈ। ੨੭ ਹਿੱਸੇ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਹਰ ਨਛੱਤਰ ੧੩°੨੦′ ਦਾ, ਤੇ ੧੨ ਹਿੱਸੇ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਹਰ ਰਾਸ਼ੀ ੩੦° ਦੀ। ਹਰ ਨਛੱਤਰ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਦ, ਹਰ ਪਾਦ ੩°੨੦′ ਦਾ। ਸੋ ਪੂਰੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ੨੭ × ੪ = ੧੦੮ ਪਾਦ, ਤੇ ੧੦੮ ÷ ੧੨ = ਹਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ੯ ਪਾਦ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹਰ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੂਰੇ ਨਛੱਤਰ ਤੇ ਇੱਕ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹੀ ਅਸਾਵਾਂ ਮੇਲ ਉਹ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ੨੭ ਵਿੱਚੋਂ ੯ ਨਛੱਤਰ ਦੋ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਬੇਤਰਤੀਬ ਨਹੀਂ — ਪਹਿਲਾਂ ੧:੩, ਫਿਰ ੨:੨, ਫਿਰ ੩:੧; ਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ-ਪੌੜੀਆ ਸਿਲਸਿਲਾ ਪੂਰੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਨਛੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪਾਦ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਸ਼ੀ ਦੱਸਣੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਰਾਸ਼ੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਾਦ-ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ, ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਨਹੀਂ। ਸੋ ਇਸ ਵਿੱਚ ਙ, ਞ, ਣ ਵਰਗੇ ਅੱਖਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਕੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ ‘ਣ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਕੋਈ ਸੂਚੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਦੀ।

ਪੰਡਿਤ ਤੇ ਜੰਤਰੀ ਵਾਲੇ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਤਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਾਦ ਦਾ ਅੱਖਰ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਸ ਅੱਖਰ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖ ਕੇ ਨਾਂ ਘੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ — ਜਿਵੇਂ ‘ਣ’ ਲਈ ਪ੍ਰਣਵ ਜਾਂ ਮਣੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਰੀਤ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਪਿੱਛੋਂ ਨਾਂ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਰਾਸ਼ੀ ਕੱਢਣੀ ਮੁਮਕਿਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਪੱਕੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤੇ ਨਾਂ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਛੱਤਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

ਤਿੰਨੇ ਇੱਕੋ ਰਾਸ਼ੀ ਹੋਣ, ਇਹ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਕਹੇ “ਮੇਰੀ ਰਾਸ਼ੀ ਮੇਖ ਹੈ” ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁੱਛੋ — ਕਿਹੜੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ? ਪੰਜਾਬੀ ਜੰਤਰੀ ਵਿੱਚ ਜਵਾਬ ਲਗਭਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਦਰਮਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।