पञ्चाङ्गका पाँच अङ्ग — तिथि, वार, नक्षत्र, योग र करण

पञ्चाङ्गका पाँच अङ्ग — तिथि, वार, नक्षत्र, योग र करण

‘पञ्चाङ्ग’ शब्द नै ‘पञ्च’ (पाँच) र ‘अङ्ग’ बाट बनेको हो — अर्थात् पाँच अङ्ग भएको। यो परम्परागत हिन्दू पात्रो हो जसले प्रत्येक दिनका खगोलीय तत्त्वको विवरण दिन्छ। कुनै पनि दिन शुभ वा अशुभ हुनु, दशैं-तिहारजस्ता चाडपर्वको तिथि र शुभ साइत — सबै कुरा यिनै पाँच अङ्गबाट तय हुन्छ।

तिथि

तिथि चन्द्रमा र सूर्यबीचको कोणीय अन्तरमा आधारित चान्द्र-दिन हो। एक चान्द्र मासमा तीस तिथि हुन्छन् — शुक्ल पक्ष (बढ्दो चन्द्रमा) का पन्ध्र र कृष्ण पक्ष (घट्दो चन्द्रमा) का पन्ध्र। औंसी र पूर्णिमा यिनका दुई छेउ हुन्। धेरै व्रत र चाडपर्व सिधै तिथिसँग जोडिएका हुन्छन्।

वार

वार भनेको हप्ताको दिन हो, र हरेक वारको एउटा स्वामी ग्रह हुन्छ — आइतबार सूर्य, सोमबार चन्द्र, मङ्गलबार मङ्गल, बुधबार बुध, बिहीबार गुरु, शुक्रबार शुक्र र शनिबार शनि। कुनै कामका लागि वारको छनोट त्यसको ग्रह-स्वभावअनुसार गरिन्छ।

नक्षत्र

दिनभरि चन्द्रमा जुन नक्षत्रमा हुन्छन्, त्यसलाई त्यस दिनको नक्षत्र भनिन्छ। नक्षत्रले दिनको स्वभाव धेरै हदसम्म तय गर्छ — केही नक्षत्र यात्राका लागि, केही विवाहका लागि र केही नयाँ सुरुआतका लागि शुभ मानिन्छन्।

योग र करण

योग सूर्य र चन्द्रको संयुक्त स्थितिबाट बन्ने सत्ताईस विभाजनमध्ये एक हो, जसमध्ये केही शुभ र केही त्याज्य मानिन्छन्। करण तिथिको आधा भाग हो — एक तिथिमा दुई करण। यी दुवैको प्रयोग सूक्ष्म साइत-निर्णयमा हुन्छ।

पञ्चाङ्गको दैनिक प्रयोग

यी पाँच अङ्गसँगै पञ्चाङ्गले राहुकाल, यमगण्ड, गुलिक काल र अभिजित मुहूर्तजस्ता शुभ-अशुभ समय पनि बताउँछ। यही कारणले कुनै पनि शुभ काम सुरु गर्नुअघि त्यस दिनको पात्रो हेरिन्छ।

आजको पूरा पञ्चाङ्ग हेर्न पञ्चाङ्ग पृष्ठमा जानुहोस्।