साडेतीन मुहूर्त — वर्षातील स्वयंसिद्ध शुभ दिवस

साडेतीन मुहूर्त

महाराष्ट्रात एखादे शुभ काम काढले की पहिला प्रश्न येतो — मुहूर्त कोणता? तिथी, नक्षत्र, योग, करण, राहूकाळ अशा अनेक चाळण्या लावून मगच वेळ ठरते. पण वर्षात असे साडेतीन दिवस आहेत की ज्यांना ही एकही चाळणी लागत नाही. हेच ते प्रसिद्ध साडेतीन मुहूर्त — गुढीपाडवा, अक्षय्य तृतीया, विजयादशमी हे तीन पूर्ण मुहूर्त आणि दिवाळीतील बलिप्रतिपदा म्हणजे पाडवा हा अर्धा मुहूर्त.

'स्वयंसिद्ध' म्हणजे नेमके काय?

सामान्य दिवशी शुभकार्यासाठी घटिका निवडावी लागते, कारण त्याच दिवसात भद्रा, राहूकाळ, अशुभ योग असे अडथळेही असतात. साडेतीन मुहूर्तांचे वैशिष्ट्य असे की परंपरेने हे संपूर्ण दिवसच शुभ मानले आहेत — सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंत कोणतीही घटिका चालते. म्हणून त्यांना स्वयंसिद्ध मुहूर्त म्हणतात; त्यांची शुभता पंचांगातील गणिताने सिद्ध करावी लागत नाही, ती स्वतःच सिद्ध आहे. ज्यांना ज्योतिषाकडे जाणे जमत नाही किंवा तातडीने शुभारंभ करायचा आहे, त्यांच्यासाठी हे दिवस म्हणजे परंपरेने उघडून ठेवलेली दारे आहेत.

पहिला मुहूर्त — गुढीपाडवा

चैत्र शुद्ध प्रतिपदा हा शालिवाहन शकाच्या नव्या वर्षाचा पहिला दिवस. ब्रह्मदेवाने याच दिवशी सृष्टी निर्माण केली अशी पुराणकथा आहे; नव्या निर्मितीचा दिवस म्हणूनच तो प्रत्येक नव्या आरंभाला योग्य मानला गेला. दारी गुढी उभारून या दिवशी व्यवसायाचे उद्घाटन, वास्तूची पायाभरणी, नव्या घराचा ताबा, सोनेखरेदी आणि महत्त्वाचे संकल्प केले जातात. कडुनिंब आणि गूळ एकत्र खाण्याची प्रथा आयुष्यातील कडू-गोड दोन्ही पचवण्याची शिकवण देते — नव्या उपक्रमाला लागणारी मनोवृत्ती हीच.

दुसरा मुहूर्त — अक्षय्य तृतीया

वैशाख शुद्ध तृतीया. 'अक्षय्य' म्हणजे कधीही क्षय न पावणारे — या दिवशी केलेले दान, जप आणि सत्कर्म अक्षय्य फळ देते, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळेच या दिवशी सुरू केलेली गोष्ट वाढतच राहते, असे मानून सोने-चांदीची खरेदी, नव्या गुंतवणुकीचा आरंभ, दुकानाचे उद्घाटन यांची झुंबड उडते. या दिवसाला पितरांच्या स्मरणाचीही जोड आहे — उदककुंभदान आणि पितृतर्पण करण्याची परंपरा अनेक घराण्यांत आहे. खरेदीच्या जाहिरातींच्या गदारोळात दानाचे हे मूळ अंग विसरले जाऊ नये; अक्षय्य होते ते दिलेले, साठवलेले नव्हे, हा या तिथीचा खरा संदेश.

तिसरा मुहूर्त — विजयादशमी (दसरा)

आश्विन शुद्ध दशमी. रामाने रावणावर आणि देवीने महिषासुरावर विजय मिळवला तो हा दिवस — म्हणून विजयाची खात्री देणारा मुहूर्त. पूर्वी राजे या दिवशी सीमोल्लंघन करत, म्हणजे राज्याची सीमा ओलांडून मोहिमेवर निघत. आजच्या भाषेत सीमोल्लंघन म्हणजे आपल्या नेहमीच्या मर्यादेबाहेर पाऊल टाकणे — नवी नोकरी, नवे शहर, नवा व्यवसाय. या दिवशी शस्त्रपूजन आणि सरस्वतीपूजन होते; व्यापारी हिशेबाच्या वह्या आणि कारागीर आपली अवजारे पुजतात. विद्यारंभासाठी, नव्या वाहनखरेदीसाठी आणि आपट्याची पाने सोने म्हणून वाटून नाती दृढ करण्यासाठी दसरा हा उत्तम दिवस मानला जातो.

अर्धा मुहूर्त — दिवाळी पाडवा

कार्तिक शुद्ध प्रतिपदा म्हणजे बलिप्रतिपदा — दिवाळीतील पाडवा. बळीराजाच्या औदार्याच्या स्मरणाचा हा दिवस व्यापारी वर्गासाठी वर्षाचा आरंभ आहे; उत्तर भारतातील दिवाळीच्या लक्ष्मीपूजनाइतकेच महत्त्व मराठी व्यापारी परंपरेत पाडव्याच्या वहीपूजनाला आहे. नव्या वह्या या दिवशी सुरू होतात, दुकानांचे नवे हिशेब मांडले जातात. पत्नी पतीला ओवाळते आणि पती तिला पाडव्याची भेट देतो — संसाराच्या भागीदारीचाही हा नवा आरंभच. हा मुहूर्त 'अर्धा' का, याची एकवाक्यता ग्रंथांत नाही; काही परंपरा दिवसाचा पूर्वार्धच शुभ मानतात, तर काही जण या दिवसाचे क्षेत्र मुख्यतः व्यापार-हिशेबापुरते मर्यादित असल्याने त्याला अर्धे बळ देतात. व्यवहारात महत्त्वाची कामे या दिवशी शक्यतो दुपारपूर्वी उरकण्याचा संकेत यातूनच आला आहे.

काय सुरू करावे, काय नाही?

व्यवसाय-उद्घाटन, सोनेखरेदी, वाहनखरेदी, गृहप्रवेश, संकल्प, विद्यारंभ, गुंतवणुकीचा आरंभ — ही कामे साडेतीन मुहूर्तांवर बिनधोक करता येतात. मात्र एक मर्यादा लक्षात ठेवावी: विवाह, मुंज यांसारख्या संस्कारांना केवळ 'साडेतीन मुहूर्तांतील दिवस' एवढे पुरेसे मानले जात नाही — तिथे वधू-वरांच्या कुंडल्या, चंद्रबल आणि लग्नघटिका पाहण्याची स्वतंत्र पद्धत आहेच. तसेच एखाद्या वर्षी यांपैकी एखाद्या दिवशी ग्रहण आले, तर ग्रहणपर्वाचे नियम मुहूर्ताहून वरचढ ठरतात, हेही जाणकार आवर्जून सांगतात.

या साडेतीन दिवसांखेरीज इतर दिवशी शुभ वेळ शोधायची असेल, तर या संकेतस्थळाच्या शुभ मुहूर्त आणि चौघडिया पानांवर रोजच्या शुभ घटिका दिलेल्या असतात. पण वर्षाचे नियोजन करताना हे साडेतीन दिवस दिनदर्शिकेत आधीच खूण करून ठेवा — मोठ्या आरंभांसाठी परंपरेने राखून ठेवलेले हे हुकमी क्षण वाया जाऊ देऊ नयेत.