मंगळ दोष — सत्य आणि गैरसमज

मंगळ दोष — सत्य आणि गैरसमज

विवाह जुळवताना सर्वांत जास्त धास्ती निर्माण करणारा शब्द म्हणजे मंगळ. 'मुलीला मंगळ आहे' एवढ्या वाक्याने चांगली स्थळे परत फिरल्याची उदाहरणे प्रत्येक गावात सापडतील. पण या दोषाबाबत पसरलेले गैरसमज मूळ शास्त्रापेक्षा कितीतरी पुढे गेले आहेत. या लेखात आधी दोषाचे मूळ गणित, मग तो निष्फळ होण्याच्या स्थिती आणि शेवटी व्यवहारात कसे वागावे — असा क्रम ठेवला आहे.

दोष लागतो कसा?

कुंडलीत मंगळ लग्नापासून १, २, ४, ७, ८ किंवा १२ या स्थानांत असला की मंगळ दोष मानला जातो; अशा व्यक्तीला मांगलिक म्हणतात. यामागचे तर्कशास्त्र सोपे आहे — मंगळ हा उग्र, तापट प्रकृतीचा ग्रह. ही सहा स्थाने दांपत्य, कुटुंब, सौख्य आणि शय्यासुख यांच्याशी जोडलेली आहेत. उग्र ग्रह या स्थानांत बसला की नात्यात घर्षण वाढण्याची शक्यता, एवढाच याचा मूळ अर्थ. काही परंपरा चंद्रापासूनही हीच स्थाने तपासतात.

दोष आपोआप निष्फळ होण्याच्या स्थिती

हे बहुतेकांना ठाऊक नसते — खुद्द शास्त्रातच दोषभंगाचे अनेक नियम दिले आहेत:

• मंगळ स्वराशीत (मेष, वृश्चिक) किंवा उच्च राशीत (मकर) असेल तर दोषाची तीव्रता नगण्य मानली जाते.
• मंगळावर गुरूची दृष्टी असेल तर दोष शमतो.
• वधू-वर दोघांच्याही कुंडलीत मंगळ दोष असेल तर तो परस्पर निवारला जातो — दोन मांगलिकांचा विवाह हा पारंपरिक तोडगा याच नियमावर आधारित आहे.
• वयाच्या अठ्ठाविशीनंतर दोषाचा प्रभाव आपोआप ओसरतो, असे अनेक ग्रंथ सांगतात.

सर्वांत मोठा गैरसमज

मंगळ दोष असला की संसार मोडतोच, हे शास्त्र कुठेही सांगत नाही. दोष ही पूर्वसूचना आहे, शाप नव्हे. ढोबळ अंदाजाने दर तीन कुंडल्यांमागे एका कुंडलीत मंगळ या स्थानांत सापडतो — इतक्या लोकांचे संसार मोडलेले नाहीत, हे उघड आहे. 'मंगळाच्या मुलीशी लग्न केले की नवऱ्याला अपाय होतो' यांसारख्या समजुतींना शास्त्राधार नाही; त्या भीतीच्या बाजारातून आल्या आहेत.

सौम्य मंगळ आणि तीव्र मंगळ

व्यवहारात ज्योतिषी मंगळाची तीव्रताही तपासतात. दुसऱ्या किंवा बाराव्या स्थानातील मंगळ हा सप्तमातील किंवा अष्टमातील मंगळापेक्षा सौम्य मानला जातो. मंगळ कोणत्या राशीत आहे, शुभग्रहांच्या सान्निध्यात आहे का, त्याच्या अंशात्मक स्थितीत बळ किती — या साऱ्यांवरून एकाच 'मंगळ आहे' या शेऱ्याच्या आत सौम्य ते तीव्र अशा अनेक श्रेणी निघतात. म्हणून दोन मांगलिक कुंडल्यांची तुलना करतानाही दोन्हीकडील मंगळाची तीव्रता साधारण सारखी आहे का, हे पाहणे शहाणपणाचे ठरते. केवळ 'दोघांना मंगळ आहे, प्रश्न मिटला' असे यांत्रिक समीकरण जुळवणे हेही अर्धवट वाचनच.

स्वतःची कुंडली कशी तपासाल?

तुम्हाला मंगळ दोष आहे का, हे पाहणे अवघड नाही. कुंडलीत 'मं' ही खूण शोधा आणि ती लग्नस्थानापासून कितव्या भावात आहे ते मोजा. वर दिलेल्या सहा स्थानांपैकी एखाद्या स्थानात मंगळ असेल तरच पुढचा प्रश्न येतो — आणि तिथेही लगेच दोषभंगाचे नियम तपासा: मंगळाची राशी कोणती, गुरूची दृष्टी आहे का, वय काय. बहुतेक वेळा या चाळणीतून 'दोष आहे पण सौम्य' असाच निकाल निघतो. या संकेतस्थळावरील मोफत कुंडलीत मंगळ दोषाची तपासणी आणि दोषभंगाचे नियम आपोआप तपासले जातात.

व्यवहार्य दृष्टिकोन

मंगळ दोष कधीही एकटा तपासू नये. सप्तम स्थानाचे बळ, सप्तमेशाची स्थिती, शुक्र व गुरूचे स्थान, दोघांच्या कुंडल्यांची एकत्रित जुळणी — हे सारे पाहूनच निष्कर्ष काढावा. उपाय म्हणून मंगळवारी हनुमान उपासना, मारुती स्तोत्र किंवा मंगळ स्तोत्राचे पठण आणि मसूर-गूळ यांचे दान परंपरेने सांगितले जाते; काही घराण्यांत विवाहापूर्वी कुंभविवाहासारखे विधीही केले जातात.

केवळ 'मंगळ आहे' या शेऱ्यावरून एखादे चांगले स्थळ नाकारण्यापूर्वी अनुभवी ज्योतिषाकडून दोन्ही कुंडल्यांची संपूर्ण तपासणी करून घ्या — हाच या लेखाचा सारांश आहे. दोष हा शब्द ऐकून निर्णय थांबवण्यापेक्षा तो नीट समजून घेऊन पुढे जाणारे कुटुंब कधीही शहाणे ठरते.