बच्चाको नाम · न्वारन | Hindu Baby Names

श्रवण मकर राशिको १० अंशदेखि २३ अंश २० कलासम्म पूरै समाहित छ; राशि-सन्धिको प्रश्न यहाँ उठ्दैन। एक सय आठ चरणमा यी पचासीऔँदेखि अठासीऔँ क्रमाङ्कका चरण हुन्।

चारै अक्षर खी, खू, खे, खो एउटै 'ख' व्यञ्जनका स्वररूप हुन्, तर यहाँ चक्रको एउटा विचित्रता ध्यान दिनलायक छ — शृङ्खला 'खा' बाट होइन, सिधै 'खी' बाट सुरु हुन्छ। पूरै एउटै व्यञ्जन पाएका नक्षत्रमध्ये श्रवण मात्र यस्तो हो जसको पहिलो स्वर छुटेको छ। भरणी, आश्लेषा, विशाखा र अनुराधामा यो छुट भेटिँदैन। नाम राख्ने दृष्टिले यो नक्षत्र कठिन सिद्ध हुन्छ, र त्यसको चर्चा तल विस्तारमा गरिएको छ। नवांश क्रमशः मेष, वृषभ, मिथुन र कर्क बन्छन्।

स्वामी चन्द्रमा, देवता विष्णु, गण देवगण, योनि वानर र चिह्न तीन पाइला अथवा कान।

श्रवणको अर्थ नै सुन्नु हो, र यो नक्षत्र सुनेर सिक्नेहरूको हो। यी बच्चा किताबबाट कम, कुराकानीबाट बढी सिक्छन्; कथा एकपटक सुनेर सम्झिराख्छन् र वर्षौँपछि पनि दोहोर्‍याइदिन्छन्। भाषा र उच्चारणमा यिनको पकड असाधारण हुन्छ, त्यसैले सङ्गीत, पाठ र वक्तृत्वमा यिनी चाँडै अगाडि निस्कन्छन्। विष्णु देवता भएकाले स्वभावमा स्वाभाविक शिष्टता र परम्पराप्रति आदर रहन्छ। शिक्षण, कानुन, पत्रकारिता, अनुवाद, सङ्गीत, प्रसारण, परामर्श र धार्मिक अध्ययन यिनका क्षेत्र हुन्। अरूको कुरामा निकै चाँडै विश्वास गरिहाल्नु यिनको एकमात्र कमजोरी हो।

साउन महिना यसै नक्षत्रको नामबाट बनेको हो — पूरै महिना शिवलाई समर्पित, पशुपतिनाथमा साउने सोमबारको लाम, बोलबम यात्रीहरूको सुन्दरीजलदेखि पशुपतिसम्मको पैदल यात्रा, र साउन पूर्णिमामा जनै पूर्णिमा तथा रक्षाबन्धन — जनै फेर्ने उपाकर्म, गोसाइँकुण्डको मेला र कुम्भेश्वरको जनै पूर्णिमा। श्रवणमा जन्मेको बच्चाको पहिलो व्रतबन्ध-सङ्कल्प यसै पूर्णिमासँग जोड्ने परम्परा धेरै ब्राह्मण परिवारमा आज पनि चल्छ।

नामाक्षरको कठिनाइ यहाँ प्रस्ट छ। 'ख' बाट सुरु हुने संस्कृतनिष्ठ नाम निकै कम छन्; खुसी, खुसबु, खेमराज जस्ता नाम व्यवहारमा भेटिन्छन्, तर परिवार प्रायः यिनबाट सन्तुष्ट हुँदैनन्। पुरोहितहरूको प्रचलित सल्लाह यो हो कि 'ख' को सट्टा त्यसको सजातीय 'क' स्वीकार गरियोस्, जसले कीर्ति, केशव, कृष्णा, खगेन्द्र जस्ता विकल्प खोलिदिन्छ — 'खगेन्द्र' र 'खगेश' विष्णुकै नाम हुन् र नक्षत्र-देवतासँग पनि मेल खान्छन्, त्यसैले यी सबैभन्दा बढी सुझाइन्छन्। नेपालमा खड्ग, खगराज जस्ता नाम पनि प्रचलित छन्। अर्को बाटो उही दुई-नाम वाला हो: चिनामा 'खी' वा 'खो' बाट बनेको छोटो राशि-नाम र कागजपत्रमा परिवारले छानेको नाम, जसलाई व्रतबन्धसम्म गोप्य राख्ने रीति पनि कतैकतै निभाइन्छ।