बच्चाको नाम · न्वारन | Hindu Baby Names

ज्येष्ठा वृश्चिक राशिको अन्तिम नक्षत्र हो — १६ अंश ४० कलादेखि ३० अंशसम्म। यो ती तीन स्थानमध्ये एक हो जहाँ नक्षत्र र राशि दुवै एकसाथ समाप्त हुन्छन्; ज्येष्ठाको अन्तिम चरण र मूलको पहिलो चरणबीचको सन्धि-बिन्दुलाई गण्डान्त भनिन्छ र शास्त्रले त्यसलाई विशेष सावधानीको स्थान मान्छ।

अक्षर-चक्रका उनन्सत्तरीऔँदेखि बहत्तरौँ चरण यहाँ छन्। पहिलो चरण नो ले अनुराधाबाट चलिआएको 'न' शृङ्खलाको अन्तिम स्वर पूरा गर्छ र बाँकी तीन चरणबाट 'य' वर्ग सुरु हुन्छ — या, यी, यू। पहिलो चरणमा नाम भेट्न सजिलो छ र दोस्रो-तेस्रोमा पनि, तर चौथो चरणको 'यू' नेपालीमा लगभग अनुपयोगी अक्षर हो, जसको चर्चा तल गरिएको छ। नवांश धनु, मकर, कुम्भ र मीन बन्छन्।

स्वामी बुध, देवता इन्द्र, गण राक्षसगण, योनि मृग र चिह्न कुण्डल अथवा छत्र।

ज्येष्ठाको अर्थ नै हो सबैभन्दा ठूलो, वरिष्ठ। यस नक्षत्रका बच्चा उमेरअघि नै जिम्मेवारी बोक्न थाल्छन् र घरमा एक अघोषित ठूलोपनको भूमिका निभाउँछन् — चाहे तिनी सबैभन्दा कान्छा नै किन नहोऊन्। इन्द्र देवता भएकाले पद, प्रतिष्ठा र अधिकारको स्वाभाविक चाहना रहन्छ; अपमान यिनलाई निकै गहिरो गरी लाग्छ। बुधको आधिपत्यले वाक्-चातुर्य र गणितीय बुद्धि तेज हुन्छ। यिनी लुकेर निकै परिश्रम गर्छन् तर त्यसको प्रदर्शन गर्दैनन्। प्रशासन, सेना र प्रहरी सेवा, इन्जिनियरिङ, लेखा, अनुसन्धान, सङ्गठन-नेतृत्व र प्राविधिक व्यवस्थापन यिनका लागि अनुकूल क्षेत्र हुन्। एक्लोपन ओढ्ने प्रवृत्तिमा परिवारले ध्यान दिनुपर्छ।

जेठ महिना यसै नक्षत्रको नाममा छ र त्यसैमा गङ्गा दशहरा तथा निर्जला एकादशी पर्छन्; जेठ शुक्ल दशमीमा बागमती, त्रिवेणी र देवघाटका घाटमा हुने भीड यसैसँग जोडिएको छ। यस नक्षत्रमा जन्मेको बच्चाको न्वारन गङ्गाजल वा पवित्र नदीको जलले अभिषेक गरेपछि गर्ने रीति नदी-किनारका बस्तीमा सामान्य छ।

दुई प्रश्न यहाँ बारम्बार आउँछन्। पहिलो गण्डमूलको — ज्येष्ठाको अन्तिम चरणमा जन्म भए सत्ताईसौँ दिन मूल-शान्तिपछि मात्र नाम राखिन्छ, र त्यतिन्जेल बुबाले मुख हेर्न नहुने कुरा लोक-परम्परामा मानिन्छ; शास्त्रीय दृष्टिले यो प्रतीक्षा हो, अशुभता होइन। दोस्रो प्रश्न नामसँग जोडिएको लोक-मान्यताको हो कि ज्येष्ठामा जन्मेको बच्चा आफ्ना दाजु-दिदीका लागि कष्टकारी हुन्छ — यसको कुनै शास्त्रीय आधार छैन, र अनुभवी पुरोहितहरू यसलाई स्पष्ट रूपमा खारेज गर्छन्। चौथो चरणको 'यू' का लागि व्यावहारिक समाधान उही हो जुन अन्यत्र — नक्षत्रको सामूहिक अक्षर मानेर 'या' वा 'यी' बाट नाम छान्नु, जसले यश, याचना, यामिनी, यतीन्द्र जस्ता विकल्प खोलिदिन्छ।