बच्चाको नाम · न्वारन | Hindu Baby Names

हस्त कन्या राशिको १० अंशदेखि २३ अंश २० कलासम्म फैलिएको छ र यसका चारै चरण कन्याभित्रै रहन्छन्। एक सय आठ चरणमा यी उनन्चासौँदेखि बाउन्नौँ क्रमाङ्कमा आउँछन्, अर्थात् ठीक चक्रको बीचमा।

यहाँ चक्रको दोस्रो ठूलो अवरोध आउँछ। पहिलो चरणले पू दिएर उत्तरा फाल्गुनीको 'प' शृङ्खला पूरा गर्छ, अनि स्वर-क्रम टुटेर तीन असम्बद्ध व्यञ्जन आइपुग्छन् — ष, ण, ठ। आर्द्रापछि यो दोस्रो यस्तो स्थान हो, र नाम राख्ने दृष्टिले यो सत्ताईसमध्ये सबैभन्दा कठिन नक्षत्र सिद्ध हुन्छ। नवांश क्रमशः मेष, वृषभ, मिथुन र कर्क बन्छन्। यस कठिनाइको व्यावहारिक समाधान के हो, त्यो तल विस्तारमा दिइएको छ।

स्वामी चन्द्रमा, देवता सविता अर्थात् सूर्य, गण देवगण, योनि महिष र चिह्न खुला हत्केला।

हस्तको चिह्न हात हो र यही यसको सार पनि हो — यस नक्षत्रका बच्चा हातले काम गर्नमा असाधारण हुन्छन्। चित्र बनाउने, माटो गढ्ने, यन्त्र खोल्ने-जोड्ने, सिलाइ, भान्सा, बाजा बजाउने — जे-जति औँलाको काम हो, त्यसमा यिनी चाँडै निपुण हुन्छन्। चन्द्रमाको आधिपत्यले मन चञ्चल रहन्छ तर हात स्थिर; यही विरोधाभास यिनको पहिचान हो। हास्य-बोध तीखो हुन्छ र नक्कल उतार्नमा यिनी सिपालु निस्कन्छन्। शिल्प, हस्तकला, शल्य-चिकित्सा, दन्त-चिकित्सा, ज्योतिष र हस्तरेखा, लेखन, वाणिज्य, इन्जिनियरिङ तथा पाक-कला यिनका क्षेत्र हुन्। चञ्चलतालाई दिशा दिनु नै एकमात्र चुनौती हो।

यो त्यो नक्षत्र हो जहाँ इमानदारी सबैभन्दा बढी आवश्यक छ। 'ष' बाट नेपालीको कुनै शब्द सुरु हुँदैन — यो वर्ण सधैँ शब्दको बीचमा आउँछ, जस्तै भाषा वा पुरुष। 'ण' बाट पनि कुनै नेपाली शब्द सुरु हुँदैन, यो पनि बीच वा अन्त्यमा मात्र भेटिन्छ। 'ठ' बाट ठाकुर, ठाकुरप्रसाद जस्ता केही नाम अवश्य छन्, तर सूची निकै छोटो छ। अर्थात् हस्तका चारमध्ये तीन चरणमा व्यावहारिक रूपमा नामाक्षर उपलब्ध नै छैन।

पुरोहितहरू यसलाई लुकाउँदैनन्, समाधान दिन्छन्। दोस्रो चरणमा 'ष' को सट्टा सजातीय 'श' वा 'स' लिएर शौर्य, शारदा, सृष्टि जस्ता नाम राखिन्छन्। तेस्रो चरणमा 'ण' को सट्टा 'न' लिएर नन्दिनी, नमन, नरेन्द्र। चौथो चरणमा 'ठ' को सट्टा प्रायः पहिलो चरणको 'पू' दिइन्छ — पूर्णिमा, पूजा, पुरुषोत्तम, पूरन। शास्त्रमा यसको आधार यो हो कि नक्षत्रको कुनै पनि अक्षर पूरै नक्षत्रका लागि मान्य छ, र उच्चारण-स्थानको समानताले वर्ण-प्रतिस्थापन स्वीकार्य छ। पूर्ण शुद्धता चाहने परिवारले चिनामा ष वा ण बाट बनेको संस्कृत राशि-नाम लेखाउँछन् र व्यवहारमा अर्कै नाम चलाउँछन्।