ଆଜିର ତିଥି — ତୃତୀୟା

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା କୌଣିକ ବ୍ୟବଧାନ ଠିକ୍ ୧୨ ଡିଗ୍ରୀ ବଢ଼ିବାକୁ ଯେତିକି ସମୟ ଲାଗେ, ସେତିକି ସମୟ ହିଁ ଗୋଟିଏ ତିଥି। ଅମାବାସ୍ୟା ପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି; ପ୍ରତି ୧୨ ଡିଗ୍ରୀ ଅତିକ୍ରମ ହେବା ମାତ୍ରକେ ଗୋଟିଏ ତିଥି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ପୂରା ୩୬୦ ଡିଗ୍ରୀ ସରିଲେ ୩୦ଟି ତିଥି ସହିତ ଗୋଟିଏ ଚାନ୍ଦ୍ରମାସ ଶେଷ ହୁଏ।

ତିଥି ଓ ଦିନ ସମାନ ଜିନିଷ ନୁହେଁ। ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କକ୍ଷପଥରେ ଗତି ସବୁବେଳେ ସମାନ ନ ଥିବାରୁ ଗୋଟିଏ ତିଥିର ଦୈର୍ଘ୍ୟ ପ୍ରାୟ ୧୯ ଘଣ୍ଟାରୁ ୨୬ ଘଣ୍ଟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଦଳିପାରେ। ସେଥିପାଇଁ ଗୋଟିଏ ତିଥି କେବେ ଦୁଇଟି ଇଂରାଜୀ ତାରିଖରେ ବ୍ୟାପିଯାଏ, ତ କେବେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଭିତରେ ଦୁଇଟି ତିଥି ବଦଳିଯାଏ। ଓଡ଼ିଆ ପାଞ୍ଜିର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବେଳେ ଯେଉଁ ତିଥି ଚାଲିଥାଏ ସେହିଟିକୁ ସେହି ଦିନର ତିଥି ବୋଲି ଲେଖାଯାଏ; ଏହାକୁ ଉଦୟ ତିଥି କୁହାଯାଏ।

ଚନ୍ଦ୍ରକଳା ବଢ଼ୁଥିବା ପନ୍ଦରଟି ତିଥି ମିଶି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଓ କ୍ଷୟ ହେଉଥିବା ପନ୍ଦରଟି ମିଶି କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଗଠିତ ହୁଏ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ପଞ୍ଚଦଶ ତିଥି ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ପଞ୍ଚଦଶ ତିଥି ଅମାବାସ୍ୟା। ଏହି ପୃଷ୍ଠାରେ ତିଥିର ନାମ ସହିତ ପକ୍ଷର ନାମ ମଧ୍ୟ ଏକାଠି ଦେଖାଯାଉଛି, କାରଣ ପକ୍ଷ ନ ଜାଣିଲେ ତିଥିର ଫଳ ସ୍ଥିର କରିହେବ ନାହିଁ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ତିଥିର ଗୋଟିଏ ଅଧିଦେବତା ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ସେହି ତିଥିରେ କେଉଁ କାମ ଆରମ୍ଭ କରାଯିବ ତାହା ସ୍ଥିର ହୁଏ। ଏହି ତାଲିକା ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ ସମାନ ଭାବରେ ଚାଲେ।

• ପ୍ରତିପଦ — ଅଧିଦେବତା ଅଗ୍ନି। ଆରମ୍ଭର ତିଥି; ଯଜ୍ଞ, ହୋମ ଓ ନୂଆ ଅଧ୍ୟୟନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
• ଦ୍ୱିତୀୟା — ବ୍ରହ୍ମା। ଭିତ୍ତିପ୍ରସ୍ତର, ଚୁକ୍ତିନାମା ଓ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ।
• ତୃତୀୟା — ଗୌରୀ। ଅଳଙ୍କାର, ବସ୍ତ୍ର ଓ ସ୍ତ୍ରୀଧନ ସମ୍ପର୍କିତ କାର୍ଯ୍ୟ; ଅକ୍ଷୟ ତୃତୀୟାରେ ଚାଷ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
• ଚତୁର୍ଥୀ — ଗଣେଶ। ରିକ୍ତା ବର୍ଗର ତିଥି; ବିଘ୍ନନାଶ ଓ ଶତ୍ରୁ ଦମନ ପାଇଁ ଠିକ୍, ମାତ୍ର ମାଙ୍ଗଳିକ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ନୁହେଁ।
• ପଞ୍ଚମୀ — ନାଗ। ଔଷଧ, ଶିକ୍ଷା ଓ ବିଦ୍ୟାରମ୍ଭ; ବସନ୍ତ ପଞ୍ଚମୀରେ ପିଲାର ଅକ୍ଷରାରମ୍ଭ ଏହି ତିଥିରେ।
• ଷଷ୍ଠୀ — କାର୍ତ୍ତିକେୟ। ସନ୍ତାନ ସମ୍ପର୍କିତ ବ୍ରତ; ଓଡ଼ିଶାରେ ଷଷ୍ଠୀଦେବୀଙ୍କ ଆରାଧନା ଏହି ତିଥିରେ।
• ସପ୍ତମୀ — ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଯାତ୍ରା, ବାହନ କ୍ରୟ ଓ ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ; ରଥ ସପ୍ତମୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆରାଧନାର ଦିନ।
• ଅଷ୍ଟମୀ — ରୁଦ୍ର। ଉଗ୍ର ତିଥି; ସାହସ, ଅସ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରତିଯୋଗିତା ପାଇଁ ବଳ ଦିଏ, ବିବାହ ପାଇଁ ଏଡ଼ାଯାଏ।
• ନବମୀ — ଦୁର୍ଗା। ରିକ୍ତା ତିଥି; ଶକ୍ତି ଆରାଧନା ଓ ବ୍ରତ ପାଇଁ ବଳଶାଳୀ, ନୂଆ ଉଦ୍ୟୋଗ ପାଇଁ ଦୁର୍ବଳ।
• ଦଶମୀ — ଯମ। ଧର୍ମ, ନ୍ୟାୟ ଓ ବିଜୟ; ବିଜୟା ଦଶମୀରେ ନୂଆ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିବାର ପରମ୍ପରା ରହିଛି।
• ଏକାଦଶୀ — ବିଶ୍ୱେଦେବ। ଉପବାସ ଓ ବିଷ୍ଣୁ ଆରାଧନାର ପ୍ରଧାନ ତିଥି; ପୁରୀରେ ଦେବଉଠାପନ ଏକାଦଶୀ ବିଶେଷ।
• ଦ୍ୱାଦଶୀ — ବିଷ୍ଣୁ। ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ଭାଙ୍ଗିବାର ପାରଣ ତିଥି; ଦାନ ଓ ଅନ୍ନଦାନ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
• ତ୍ରୟୋଦଶୀ — କାମଦେବ। ପ୍ରଦୋଷ ବ୍ରତ; ପ୍ରେମ, ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପର୍କିତ କାର୍ଯ୍ୟ।
• ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ — ରୁଦ୍ର। ରିକ୍ତା ତିଥି; କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଶିବରାତ୍ରି, ମାତ୍ର ମାଙ୍ଗଳିକ ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ବର୍ଜିତ।
• ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟା — ଯଥାକ୍ରମେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ପିତୃଗଣ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବ୍ରତ ସମାପ୍ତି ପାଇଁ, ଅମାବାସ୍ୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଓ ତର୍ପଣ ପାଇଁ।

ଏହି ପନ୍ଦରଟିକୁ ପୁଣି ପାଞ୍ଚଟି ବର୍ଗରେ ବାଣ୍ଟାଯାଏ, ଯାହା ପ୍ରତି ପାଞ୍ଚ ତିଥିରେ ପୁନରାବୃତ୍ତି ହୁଏ — ନନ୍ଦା (୧, ୬, ୧୧): ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସବ; ଭଦ୍ରା (୨, ୭, ୧୨): ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଯାତ୍ରା; ଜୟା (୩, ୮, ୧୩): ପ୍ରତିଯୋଗିତା ଓ ମକଦ୍ଦମା; ରିକ୍ତା (୪, ୯, ୧୪): ଶୂନ୍ୟ ଅର୍ଥରେ, ନୂଆ ଆରମ୍ଭ ବର୍ଜିତ ମାତ୍ର ଋଣ ପରିଶୋଧ ଓ ଚିକିତ୍ସା ଆରମ୍ଭ ପାଇଁ ନିଷେଧ ନାହିଁ; ପୂର୍ଣ୍ଣା (୫, ୧୦, ୧୫): ସମାପ୍ତି ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣତା।

ଗୋଟିଏ ତିଥି ଯଦି ଦୁଇଟି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟକୁ ଛୁଏଁ ତେବେ ତାହାକୁ ବୃଦ୍ଧି ତିଥି, ଆଉ ଯଦି କୌଣସି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟକୁ ନ ଛୁଇଁ ଗୋଟିଏ ଦିନ ଭିତରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସରିଯାଏ ତେବେ ତାହାକୁ କ୍ଷୟ ତିଥି କୁହାଯାଏ। ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ, ଶିବରାତ୍ରି ବା ଜନ୍ମାଷ୍ଟମୀ କେଉଁ ଦିନ ପଡ଼ିବ ସେ ନେଇ ମତଭେଦ ଏହିପରି ପରିସ୍ଥିତିରୁ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।

ଓଡ଼ିଶାର ପାଞ୍ଜି ପରମ୍ପରା ଭାରତର ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳଠାରୁ ଟିକିଏ ଅଲଗା। ଏଠାରେ ମାସର ନାମ ସୌର ସଂକ୍ରାନ୍ତି ଉପରେ ଆଧାରିତ — ବୈଶାଖରୁ ଚୈତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାରଟି ମାସ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରାଶି ପ୍ରବେଶରୁ ଗଣାଯାଏ — କିନ୍ତୁ ବ୍ରତ, ଓଷା ଓ ପର୍ବ ସବୁ ଚାନ୍ଦ୍ର ତିଥି ଅନୁସାରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ। ତେଣୁ ଓଡ଼ିଆ ପାଞ୍ଜିରେ ଗୋଟିଏ ଦିନ ପାଇଁ ସୌର ମାସ ଓ ଚାନ୍ଦ୍ର ତିଥି ଦୁଇଟି ଯାକ ଏକାଠି ଛପାଯାଏ।

ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ପ୍ରାୟ ସବୁ ନୀତି ତିଥି ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ — ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟାରେ ରଥଯାତ୍ରା, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ସ୍ନାନଯାତ୍ରା, ଫାଲ୍ଗୁନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ବୋଇତ ବନ୍ଦାଣ, ମାର୍ଗଶୀର କୃଷ୍ଣ ଅଷ୍ଟମୀରେ ପ୍ରଥମାଷ୍ଟମୀ ଏବଂ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସାବିତ୍ରୀ ଅମାବାସ୍ୟା। ଏହି କାରଣରୁ ଓଡ଼ିଶାର ଘରେ ଘରେ ପାଞ୍ଜି ଏକ ଆବଶ୍ୟକ ପୁସ୍ତକ।

ଏହି ପୃଷ୍ଠାର ଗଣନା ଦୃକ୍ ପଦ୍ଧତି ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଏକ ଆନୁମାନିକ ହିସାବ। ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ବିବାହ ବା ଗୃହପ୍ରବେଶ ଭଳି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ମୁଦ୍ରିତ ପାଞ୍ଜି ସହିତ ମିଳାଇ ନେବା ଉଚିତ୍।

ପଞ୍ଚାଙ୍ଗ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହିଁ ପାଞ୍ଚଟି ଅଙ୍ଗ — ବାର, ତିଥି, ନକ୍ଷତ୍ର, ଯୋଗ ଓ କରଣ। ଏହା ମଧ୍ୟରୁ ତିଥି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବ୍ୟବଧାନ ମାପେ, ନକ୍ଷତ୍ର କେବଳ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ଥିତି ମାପେ, ଯୋଗ ଦୁହିଁଙ୍କ ଦ୍ରାଘିମାର ଯୋଗଫଳ ମାପେ ଏବଂ କରଣ ତିଥିର ଅଧା ମାତ୍ର।

ମୁହୂର୍ତ୍ତ ସ୍ଥିର କରିବା ବେଳେ ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ ଏକାଠି ପଢ଼ିବାକୁ ହୁଏ। ତିଥି ଶୁଭ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମୟରେ ବିଷ୍ଟି କରଣ ବା ବୈଧୃତି ଯୋଗ ପଡ଼ିଲେ ସେହି ଅବଧି ଏଡ଼ାଇବାକୁ ପଡ଼େ। ଅନ୍ୟପଟେ ରିକ୍ତା ତିଥି ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ା ଭଳି ଧ୍ରୁବ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ସିଦ୍ଧି ଯୋଗ ମିଶିଲେ ନିତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୋଷ ନାହିଁ ବୋଲି ପୁରୁଣା ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଗ୍ରନ୍ଥ କୁହନ୍ତି।

ଏହା ସହିତ ସେହି ଦିନର ରାହୁକାଳ, ଗୁଳିକ କାଳ ଓ ଯମଗଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବା ଦରକାର। ପୂରା ଦିନର ବିବରଣୀ ପାଇଁ ଆଜିର ପାଞ୍ଜି, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସ୍ଥିତି ଜାଣିବା ପାଇଁ ଆଜିର ନକ୍ଷତ୍ର ଏବଂ ଶୁଭ ସମୟ ବାଛିବା ପାଇଁ ଆଜିର କରଣ ପୃଷ୍ଠା ଦେଖନ୍ତୁ।