आयची तिथी — तृतीया

तिथी हें पंचांगाच्या पांच अंगांतलें एक अंग. एका चांद्रमासांत 30 तिथी आसतात — शुक्ल पक्षांत 15 आनी कृष्ण पक्षांत 15.

तिथींचे प्रकार

तिथींचे 5 गट करतात: नंदा (1,6,11), भद्रा (2,7,12), जया (3,8,13), रिक्ता (4,9,14), पूर्णा (5,10,15).

शुभ मुहूर्त वेंचपाखातीर पंचांगांतली तिथी जाणून घेवप खूब म्हत्वाचें.

सूर्य आनी चंद्र हांचेमदलें कोनीय अंतर नेमकें बारा अंशांनी वाडपाक जो काळ लागता ताका एक तिथी म्हणटात. अमासे उपरांत चंद्र सुर्यापसून पयस सरत वता आनी दर बारा अंशांचेर एक तिथी पुराय जाता. तीनशें साठ अंश पुराय जाल्याउपरांत तीस तिथी सोंपून एक चांद्रमास पुरो जाता.

तिथी म्हळ्यार इंग्लीश तारीख न्हय हें उगडास दवरात. चंद्राचो कक्षेंतलो वेग एकसारको नासता देखून एका तिथीचो काळ सुमार एकुणीस ते सव्वीस वरांमेरेन बदलूंक शकता. देखूनच एकूच तिथी केन्ना दोन तारखांचेर पातळटा जाल्यार केन्ना एकाच दिसांत दोन तिथी बदलतात. सुर्योदयाच्या वेळार जी तिथी चालू आसता तीच त्या दिसाची तिथी म्हूण नोंद करपाची गोंय-कोंकणांतल्या पंचांगांची चाल आसा.

चंद्रकला वाडपी पंदरा तिथींचो गट म्हळ्यार शुक्ल पक्ष आनी उणी जावपी पंदरा तिथींचो गट म्हळ्यार कृष्ण पक्ष. शुक्ल पक्षांतली पंदरावी तिथी पुनव, जाल्यार कृष्ण पक्षांतली पंदरावी अमास.

दरेक तिथीक एक अधिदेवता आसा. व्रत, देवदर्शन आनी परबांची तारीख थारायतना होच देवता-संबंद पळयतात.

• प्रतिपदा — अधिदेवता अग्नि. पक्षाची पयली तिथी; संवत्सर पाडवो आनी बलिप्रतिपदा ह्याच तिथीक येतात. नव्या संकल्पाखातीर उत्तम.
• द्वितीया — अधिदेवता ब्रह्मा. वेपार, प्रवास, करार आनी वाहन मोलाक घेवपाखातीर अनुकूल; भावबीज ह्याच तिथीची.
• तृतीया — अधिदेवता गौरी. अक्षय्य तृतीया आनी हरताळका; भांगर-रुपें आनी थावर मालमत्ता मोलाक घेवपाखातीर शुभ.
• चतुर्थी — अधिदेवता गणपती. संकष्ट चतुर्थी, अंगारकी आनी चवथ — गणेश चतुर्थी; रिक्ता वर्गांतली आशिल्ल्यान नव्या कामांची सुरवात टाळटात.
• पंचमी — अधिदेवता नागदेवता. नागपंचमी आनी ऋषिपंचमी; विद्यारंभ आनी वखदोपचाराखातीर योग्य.
• षष्ठी — अधिदेवता कार्तिकेय. सुब्रह्मण्य षष्ठी — चंपाषष्ठी — आनी संततीविशीं व्रतांची तिथी.
• सप्तमी — अधिदेवता सूर्य. रथसप्तमी; भलायकी, उपचार आनी प्रवासाच्या सुरवातीखातीर बरी.
• अष्टमी — अधिदेवता रुद्र. गोकुळाष्टमी आनी दुर्गाष्टमी; उग्र तिथी आशिल्ल्यान लग्नाखातीर वर्ज्य.
• नवमी — अधिदेवता दुर्गा. रामनवमी, महानवमी आनी आयुधपुजा; शस्त्रपुजनाची तिथी.
• दशमी — अधिदेवता यम. दसरो — विजयादशमी; प्रवास आनी शुभकार्यांखातीर उत्तम मानतात.
• एकादशी — अधिदेवता विश्वेदेव. उपवासाखातीर सगळ्यांत श्रेश्ठ; आषाढी आनी कार्तिकी एकादशीक विठ्ठल देवळांनी दिंडी आनी भजनां जातात.
• द्वादशी — अधिदेवता विष्णू. एकादशीच्या उपवासाचें पारणें ह्याच तिथीक करचें पडटा; तुळशीचें लग्न कार्तिक द्वादशीक.
• त्रयोदशी — अधिदेवता मदन. प्रदोष व्रत, शिवाराधना आनी धनत्रयोदशी.
• चतुर्दशी — अधिदेवता शिव. महाशिवरात आनी नरक चतुर्दशी — नरकासुर वध; रिक्ता वर्गांतली तिथी.
• अमास वा पुनव — पंदरावी तिथी. कृष्ण पक्षांत अमास, अधिदेवता पितर, म्हाळाच्या अमासेक श्राद्ध-तर्पण; शुक्ल पक्षांत पुनव, अधिदेवता चंद्र, कोजागरी आनी गुरुपुनव ह्याच तिथीच्यो.

एकादी तिथी दोन सुर्योदयांक स्पर्श करता जाल्यार तिका वृद्धी तिथी म्हणटात; आनी खंयच्याच सुर्योदयाक स्पर्श करिनासतना एकाच दिसांत सुरू जावन सोंपली जाल्यार तिका क्षय तिथी म्हणटात. एकादशीचो उपवास, महाशिवरात वा संकष्टी नेमकी खंयच्या दिसा हो प्रस्न अशेंच वेळार निर्माण जाता.

गोंय-कोंकणांतलें पंचांग शालिवाहन शकाचेर आदारिल्लें आसून चैत्र शुक्ल प्रतिपदेक — संवसार पाडव्याक — नवें वर्स सुरू जाता. चांद्र आनी सौर वर्सांतलो फरक भरून काडपाखातीर सुमार तेत्तीस म्हयन्यांनी अधिक मास येता; त्या वर्सा परबो फाटीं-फुडें सरतात. निज मास आनी अधिक मास हांचेमदलो फरक वळखपूय तिथीच्या गणिताचेरूच आदारून आसा.

कालनिर्णय आनी मठांचीं पंचांगां सारक्या वेगवेगळ्या पंचांगांनी दृक् गणिताक लागून ल्हान फरक दिसूंक शकता. ह्या पानावयली गणना स्थूल रुपाची; लग्न, वास्तुशांती वा श्राद्धाखातीर थळावें पंचांग पळोवन खात्री करून घेयात.

पंचांग ह्या उतराचो अर्थूच पांच अंगां असो — वार, तिथी, नक्षत्र, योग आनी करण. हांतली तिथी सूर्य-चंद्रामदलें अंतर मेजता, नक्षत्र चंद्राची सुवात दाखयता, योग दोगांयच्या रेखांशांची बेरीज मेजता आनी करण म्हळ्यार तिथीचो अर्दो वांटो.

मुहूर्त थारायतना हीं पांचूय अंगां एकठांय वाचचीं पडटात. तिथी शुभ आसली तरी त्याच दिसा विष्टी करण वा वैधृती योग आयलो जाल्यार तो वेळ टाळचो. उरफाटें रिक्ता तिथी आसली तरी उत्तराषाढा सारकें ध्रुव नक्षत्र आनी सिद्धी योग जुळून आयल्यार दिसपट्ट्या कामांक दोश ना, असें पोरन्या मुहूर्त ग्रंथांचें मत आसा.

हाचे वांगडा त्या दिसाचो राहुकाळ, गुलिक काळ आनी यमगंडूय पळयात. पुराय दिसाच्या म्हायतीखातीर आयचें पंचांग, चंद्राच्या सुवातेखातीर आयचें नक्षत्र आनी शुभ वेळाखातीर शुभ मुहूर्त हीं पानां पळयात.